Recensie

Recensie Beeldende kunst

In de nacht ben je kwetsbaar, dus blijf je wakker liggen

Fotografie Eén op de vijf Nederlanders lijdt aan slapeloosheid. Fotograaf Annabel Oosteweeghel portretteerde hun nachtelijke eenzaamheid, met het bed als een verstilde plaats delict.

Annabel Oosteweeghel portretteerde slapeloosheid in de serie Insomnia.
Annabel Oosteweeghel portretteerde slapeloosheid in de serie Insomnia.

Is het de dood die hen uit hun slaap houdt? Angst om los te laten, om in de nacht weg te zinken, om verzwolgen te worden door de slaap als voorportaal van de dood?

Wisten ze het maar. De zestien mensen die zich voor het fotoproject Insomnia van Annabel Oosteweeghel hebben laten portretteren, weten meestal niet waarom ze zo vaak wakker liggen. Een enkeling wel, zoals David die zijn vader zag stikken. Of Co, die op de bank lag te dommelen toen ineens een stemmetje tegen hem zei: „Je moet niet in slaap vallen, want dan word je niet meer wakker.” Wat ze wel weten: in de nacht ben je kwetsbaar, dat is de plek waar je ware ik de macht grijpt.

Lees ook: Hoe stop je met piekeren in de nacht?

Insomnia: één op de vijf Nederlanders lijdt eraan. En eronder. Het is een onzichtbaar lijden, niemand buiten partner of gezin is erbij als ze midden in de nacht maar weer opstaan en tv gaan kijken, of gaan eten, of wandelen of schoonmaken omdat ze de slaap niet kunnen vatten. In interviews met Carlijn Vis vertellen ze over hun strategieën om met hun slapeloosheid om te gaan, soms wanhopig, soms gelaten. En de foto’s van Oosteweeghel maken dat nachtelijke lijden zichtbaar voor de buitenwereld. Het is bekend dat vrouwen slechter slapen dan mannen, en gemiddeld een derde meer slaappillen slikken; ze heeft dan ook een oproep moeten doen om aan een gelijke verdeling van mannen en vrouwen te komen.

Decor van de nacht

De foto’s lijken op stills uit een film, waarin deze mensen zich als personages tegen het decor van de nacht bewegen. Ja, het zijn echte mensen die echt lijden, maar de fotograaf heeft hen eerder verbeeld dan afgebeeld, in een genre dat ze imaginary documentary noemt. Het zijn ook letterlijk decors: Oosteweeghel creëert in samenwerking met een styliste een apart, gestileerd universum voor deze taferelen. In leegstaande landhuizen bouwt ze met meubels, kleden, verlichting voor iedere persoon een andere omgeving op.

Foto Annabel Oosteweeghel

In dat universum nemen haar personages een plek en een houding in. David ligt op de vloer, klem tussen muur en deurstijl. Jon – keurig in pak – ligt op zijn knieën in een lege kamer, met een legpuzzel voor hem uitgestort. Joris zit in gestreepte pyjama op een ouderwetse stoel naar het plafond te staren. Winnie is buiten, drijvend in haar roze nachtpon in het water – ook een beeld waar de dood op de loer lijkt te liggen.

Om de pyjama’s en de legpuzzels heen bouwt Oosteweeghel omgevingen binnen en buiten op. Vaak figureert het bed als een verstilde plaats delict, bijvoorbeeld in de sterke foto waarbij vijf dunne matrassen op elkaar zijn gestapeld op een houten ledikant. Als kijker voel je al de verstikking en stel je je voor hoe je als slapeloze daartussen gevangen wordt genomen. En dan zijn er de foto’s van de nacht zelf: de rood-witte wegafsluiting die in de koplampen oplicht, de lange opnames van een sterrenhemel, een parkeerplaats in het paarsrode licht van de straatlantaarn. Een oneindig, onbegrensd gebied waarin je je kunt verliezen – als je durft los te laten.

Het had allemaal makkelijk gekunsteld effectbejag kunnen worden. Dat is het niet. Niet de enscenering staat voorop, maar het streven van fotograaf samen met geportretteerde om die enscenering als middel in te zetten om het verhaal en het gevoel van het ‘personage’ te raken. De fotograaf is sturend en dienend tegelijk, en weet met een combinatie van mededogen en precisie deze anders onzichtbare wereld zichtbaar te maken.

Foto Annabel Oosteweeghel
Foto Annabel Oosteweeghel
Foto Annabel Oosteweeghel