Opinie

Eerst maffiaverdachte, toen voorbeeldburger

Tom-Jan Meeus

Niet lang geleden waren zzp’ers nog suspect volk. In het elektronisch archief van de Kamer kom je ‘zelfstandigen zonder personeel’ voor het eerst tegen in 1996, in een onderzoek naar de georganiseerde criminaliteit. Je had een parlementaire enquête naar misdaadbestrijding, en in een analyse van de maffia in Amsterdam wezen de criminologen Frank Bovenkerk en Cyrille Fijnaut erop dat koppelbazen van bouwvakkers eisten dat ze zich als zzp’er registreerden – om belasting en premies te ontduiken.

Drie jaar later was de wind volledig gedraaid. De toenmalige staatssecretaris van Economische Zaken, wijlen Gerrit Ybema (D66), verheerlijkte in 1999 in de nota De ondernemende samenleving de zzp’er als blijk van de „toegenomen maatschappelijke waardering voor het ondernemerschap”. Zzp’ers waren nu hip en creatief en typerend voor de tijdgeest, waarin de braafheid van de dienstbetrekking verbleekte bij de vrijheid van het ondernemersrisico.

Hun aantal steeg tot boven het miljoen, en dit veranderde ook de maatschappelijke mores. Ondernemerschap dook nu overal op: in het culturele leven, de liefdadigheid, de wetenschap, de zorg, etc. Ondernemerschap was altijd goed: als mensen zo ondernemend waren dat ze even een Depressiegala organiseerden, hoefden ze verder niets te bewijzen om een paar ton subsidie te vangen.

Nu beleven we de ommekeer. Het Rijk krijgt minder belasting en premies binnen door de groei van het aantal zzp’ers. Creatieve uitblinkers en jonge ontdekkers floreren als zelfstandige. Maar voor mensen met een lagere opleiding betekent flexwerk verlies aan houvast en een zwakke gezondheid. Zij leven in de middenklasse in het besef dat het morgen over kan zijn.

Het wordt beklemmend verbeeld in Sorry We Missed You, de recente film van de Brit Ken Loach. Het verhaal van een pakketbezorger die zich bij zijn baas in de schulden steekt voor een bus. De baas spreekt hem aan op zijn veronderstelde ondernemerschap maar behandelt hem als slaaf. De pakketbezorger moet flexibel zijn, de baas is alleen star, en zodra zijn gezin aan de spanningen bezwijkt krijgt de pakketbezorger geen enkele ruimte zijn ondergang te ontlopen.

Erg Brits allemaal, maar je denkt meteen aan die Nederlandse pakketbezorgers. Dus de ommekeer die de WRR (vorige week) en Borstlap (deze donderdag) voorstellen – minder zzp’ers, minder flexwerk, meer vaste banen – komt geen dag te vroeg. Ondernemerschap is natuurlijk prima, maar niet voor iedereen. En wat dit vooral laat zien is dat de omslag eind jaren negentig veel te snel ging. Zzp’ers in drie jaar van maffiaverdachten naar voorbeeldburgers: dat kon natuurlijk nooit waar zijn.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Lotfi El Hamidi.