Queer is filmen tegen de norm

IFFR en genderdiversiteit in Azië Gastcurator Darunee Terdtoontaveedej stelde voor IFFR een programma samen over genderdiversiteit in Aziatische films.

Scène uit de film Apparatus van Tanu Gago, in het programma ‘Sacred Beings’.
Scène uit de film Apparatus van Tanu Gago, in het programma ‘Sacred Beings’.

‘Hoe wil je genoemd worden?”, vraagt de presentatrice van de Nieuw-Zeelandse radiozender RNZ. „Gewoon, Tanu”, antwoordt fotograaf en beeldend kunstenaar van Samoaanse achtergrond Tanu Gago. In 2012 was hij in Auckland een van de oprichters van het LGBT-kunstenaarscollectief FAFSWAG. Gago vertelt in de uitzending hoe er op de eilanden in de Stille Oceaan al sinds mensenheugenis een „derde gender” bestaat. En hoe die culturele traditie onder invloed van westerse religies en kolonialisme is weggevaagd en nu weer heroverd moet worden. Indonesië kent Waria; Japan het X-gender; en in de Filippijnen zijn er diverse manieren om homoseksuele, intersekse of transmensen aan te duiden. Vaak hadden zij niet alleen een duidelijke sociale rol, maar ook een spirituele. Genderfluïditeit (niet eenduidig als mannelijk of vrouwelijk te classificeren) zou mensen dichter bij het goddelijke brengen.

Identiteit of politiek statement

Het IFFR-programma ‘Sacred Beings’ van gastcurator Darunee Terdtoontaveedej kijkt via films en een tentoonstelling in Het Nieuwe Instituut naar de manier waarop Aziatische filmmakers en kunstenaars met deze tradities omgaan. Maar ook hoe problematisch het is om je tegenwoordig als ‘queer’ te identificeren. Queer is een westerse verzamelnaam voor mensen die niet in het hokje man of vrouw en heteroseksueel (willen) passen. Dat kan zowel met iemands eigen identiteit te maken hebben, als een politiek statement zijn. Maar het kan ook een radicaal andere manier van filmen opleveren.

Natuurlijk is ‘Sacred Beings’ een programma dat onderwerpen als discriminatie en stigmatisering op de agenda zet. Een veelzeggend voorbeeld is de korte film Daughter van Amanda Lee, die een moeder en dochter portretteert die in dubbelportretjes praten over de transitie van de dochter. Moeder vertelt hoe in haar tijd in Hongkong alles veel opener en toleranter was: alles werd geaccepteerd, al werd er niet over gesproken. Tegelijkertijd schuilt in dat zwijgen natuurlijk een grote pijn. En die spreekt uit een gedicht dat de dochter voordraagt.

Maar belangrijker nog dan het onderwerp van de film, is dat queerness ook een vorm kan zijn die zich tegen hokjesdenken afzet. In dit geval heel letterlijk door gebruik te maken van een splitscreen, waardoor moeder en dochter in hetzelfde beeld zijn, maar niet in dezelfde ruimte. Verbondenheid en isolement. Ook strekken de individuele beelden zich soms over het hele kader uit. Moeder en dochter zijn dan heel alleen in dat enorme widescreen.

Experimentele filmmakers

Je ziet in de selectie van Terdtoontaveedej dat queer filmmakers en kunstenaars vaak gebruikmaken van technieken die ook beproefd worden door experimentele filmmakers. Als je de norm aan de orde wilt stellen, dan is het soms makkelijker om ook niet volgens die norm te filmen. Tanu Gago’s kortfilm Apparatus gebruikt verschillende stijlen om verschillende vormen van mannelijkheid te laten zien. Niet alleen het mannelijk lichaam wordt zo gedeconstrueerd als ‘apparaat’, maar ook het filmmaken zelf. Een andere manier om dat te doen is de presentatie zelf. Een meerschermsinstallatie als I am Not your Mother van Sarnt Utamachote stelt via inhoud maar ook via een gefragmenteerde vorm zoiets als een eenduidige blik aan de orde. Zo ga je hoe dan ook anders kijken.

Sacred Beings is te zien in Het Nieuwe Instituut van 23/1 t/m 2/2.