Plezierige weemoed van oude cineasten

IFFR en oude meesters Het programma The Tyger Burns viert de blik van oude regisseurs. Veel filmmakers uit het programma kijken terug op het verleden waar ze zelf deel van uitmaakten.

A Frenchman van Andrei Smirnov
A Frenchman van Andrei Smirnov

‘Regisseurs worden niet beter als ze ouder worden”, zei Quentin Tarantino in 2004, om eraan toe te voegen dat „regisseren iets voor jonge mensen is”. Zelf houdt hij zich aan dat adagium, de in 1963 geboren filmmaker zegt met pensioen te gaan na zijn tiende film. Zijn meest recente, het voor tien Oscars genomineerde Once Upon a Time… in Hollywood, is zijn negende.

Het IFFR-programmaonderdeel The Tyger Burns zit duidelijk niet in kamp Tarantino, maar sluit zich eerder aan bij de Japanse kunstenaar Hokusai, bekend van de houtsnede De grote golf van Kanagawa. Toen Hokusai al in de zeventig was, merkte hij op: „Alles wat ik voor mijn zeventigste maakte, is het niet waard gezien te worden […] Als ik honderd ben, zal ik een geweldig kunstenaar zijn. Op mijn 110de zal alles wat ik creëer, een stip, een lijn, tot leven komen als nooit tevoren.”

The Tyger Burns viert de blik van oude meesters wier drang tot scheppen onverminderd brandt. Het onderdeel bevat films van regisseurs die al actief waren voordat het Rotterdamse filmfestival in 1972 werd opgericht. Volgens de samenstellers van het programma vormt het ook een tegenwicht tegen de tendens van vele filmfestivals, zoals IFFR, om zich te concentreren op werk van nieuwe, veelbelovende regisseurs: „Oudere filmmakers moeten genoegen nemen met een lifetime achievement award, misschien een retrospectief.”

Een aantal regisseurs keert nog één keer terug naar hun geliefde genrefilms. Zo maakte genrespecialist Sadao Nakajima (1934) de elegante samoeraifilm Love’s Twisting Path (2018), zijn eerste speelfilm sinds yakuzafilm Yakuza Ladies: Decision (1998). Een andere Japanse regisseur, Yoji Yamada (1931), keerde terug naar Tora-san, het personage dat hij in 1969 groot maakte en dat hij in 47 (!) vervolgfilms opvoerde. De acteur die gestalte gaf aan Tora-san, komiek Kiyoshi Atsumi, overleed in 1996. In Tora-san, Wish You Were Here, gemaakt naar aanleiding van het vijftigjarig jubileum van de eerste film, worden op slimme wijze scènes uit de oude films met Atsumi verweven met een nieuw verhaal, waarin veel ouder geworden personages uit eerdere films terugkeren. Het levert een plezierig weemoedige film op. Even melancholiek is de sfeervolle korte animatiefilm One Arm, naar een verhaal van de Japanse schrijver Kawabata. Hierin leent een eenzame man een arm van een jonge vrouw, zodat hij één avond bemind wordt. Het pakt anders uit dan hij hoopt.

De animatiefilm One Arm, naar een verhaal van de Japanse schrijver Kawabata

Veel filmmakers blikken terug op het verleden waar ze zelf deel van uitmaakten. De Deense feministische filmmaker Mette Knudsen (1943) doet dat in de vorm van een persoonlijke documentaire. In The Long Road trekt zij parallellen tussen de suffragettebeweging en de tweede feministische golf waar Knudsen zich in de jaren zeventig bij aansloot. Het is een speelse film die de moeizaam bevochten verworvenheden van vrouwen documenteert. Met aandacht voor de ups en downs van het (Deense) feminisme en inclusief de stem van in Denemarken wonende Arabische vrouwen die hun vaak penibele situatie vergelijken met het Denemarken van honderd jaar eerder. Hun bevrijding is dus een kwestie van tijd en doorzettingsvermogen. Mooiste citaat: „Feminisme is de radicale notie dat vrouwen mensen zijn.”

The Long Road van de Deense feministische filmmaker Mette Knudsen

Ook de Nederlandse film Leonie, actrice en spionne gaat over het recht van vrouwen in alle vrijheid hun eigen leven in te richten. In dit geval Leonie Brandt (1901-1978), een historisch figuur die zowel actrice als spionne was – mogelijk zelfs een dubbelspionne. Filmmaakster Annette Apon (1949) raakte gefascineerd door de in Duitsland als Leonie Pütz geboren vrouw. Van Leonie Brandt bestaat vrijwel geen beeldmateriaal, dus nam Apon haar toevlucht tot oude filmfragmenten met verschillende actrices/vrouwen.

Actrice Rifka Lodeizen spreekt de stem van Leonie, met teksten die gebaseerd zijn op historische bronnen. Langzaam ontstaat het beeld van een vrouw die haar leven vormgaf als ware het een speelfilm of toneelstuk. Met zichzelf in de rol van haar leven, maar dan op het wereldtoneel. In haar voice-over zegt Apon dat Brandt werkelijke situaties analyseerde alsof het scènes waren. En diegene die haar aanstuurden in haar spionnenwerk vonden haar „lastig te regisseren”. Leonie Brandt ging gewoon haar eigen gang en creëerde zo haar eigen mythe. Leonie, actrice en spionne laat niet alleen het levensverhaal van deze in alle opzichten onafhankelijke vrouw zien, maar suggereert ook dat vrouwelijkheid een façade is, een masker dat je naar believen kunt opzetten of kan vervangen door een ander masker. Vrouwelijkheid is niet eenduidig maar veelzijdig.

In A Frenchman van Andrei Smirnov (1941) gaat een Franse uitwisselingsstudent anno 1957 naar Moskou. Pierre wordt verliefd op een ballerina van het Bolshoi-ballet, raakt bevriend met een fotograaf en gaat op zoek naar zijn Russische vader. Deze plot is voor Smirnov vooral aanleiding om zo gedetailleerd mogelijk dit recente repressieve Russische verleden vast te leggen, opdat het niet vergeten wordt. Het in fraai zwart-wit gedraaide A Frenchman stipt onder meer strafkampen en afluisterpraktijken aan, maar laat ook zien dat er een ondergrondse beweging was die zich bezighield met jazz, moderne kunst en avant-gardepoëzie. Smirnov draagt de film op aan de mensen die in die tijd wilden leven zonder leugens – een boodschap die zonder moeite door te trekken is naar het heden. Het is dan ook geen wonder dat patriottistische Russen A Frenchman op sociale media aanvielen als „ het aanzien niet waard”.

The Tyger Burns laat overtuigend zien dat het verleden veelkleuriger is dan deze nationalistische nostalgici denken en dat we soms filmmakers nodig hebben om ons daaraan te herinneren. Of ze nu oud zijn of jong.

The Tyger Burns omvat zo’n dertig films en wordt samengesteld door IFFR-programmeur Gerwin Tamsma en gastprogrammeur Olaf Möller.