Niemand weet waar de loden leidingen liggen

Volksgezondheid Amsterdam luidt de noodklok over oude loden waterleidingen. Maar ook elders komt ongezond water uit de kraan. „Dit is een wake-upcall”.

Een huis waaronder loden leidingen liggen.
Een huis waaronder loden leidingen liggen. Foto: Olivier Middendorp

‘Bizar.” Mark van Booren tuurt naar de brief die hij zojuist uit zijn brievenbus heeft gevist. „We hebben net een heel grote renovatie gehad. Dan hadden ze dit wel even mee kunnen nemen.”

In een groot woonblok aan het Columbusplein in Amsterdam-West hebben alle bewoners maandag een brief gekregen. Afzender: woningcorporatie De Key. Medewerkers zijn hem persoonlijk in de bus komen doen, vertellen de bewoners.

De boodschap in de brief is voor iedereen een volslagen verrassing: onder sommige woningen liggen loden waterleidingen – en die leidingen moeten zo snel mogelijk weg. Tot die tijd wordt de bewoners geadviseerd „voorzichtig te zijn met het drinken van kraanwater”. „Nou, lekker is dat”, zegt Van Booren. „Ik heb net een Sodastream gekocht. Dat wordt gewoon weer spa uit de supermarkt.”

Een watertappunt in Buiksloot, waar bewoners het kraanwater niet meer vertrouwen. Foto Simon Lenskens

De afgelopen maanden zijn op steeds meer plekken in Amsterdam loden leidingen aangetroffen. Overal in de stad, bij corporaties en particuliere verhuurders. En niet alleen in woningen, maar ook in gebouwen waar regelmatig kinderen en zwangere vrouwen komen, zoals crèches, een school en een locatie van een ‘Ouder- en Kindteam’.

Het nieuws leidt tot onrust bij bewoners, want een te hoge concentratie lood in het drinkwater is schadelijk. Vooral voor pasgeborenen en jonge kinderen, die een tot vijf punten lager IQ kunnen ontwikkelen, zo schrijft de Gezondheidsraad in een recent rapport. Maar ook volwassenen kunnen de pineut zijn: zij lopen een verhoogde kans op hart- en vaatziekten en chronische nierziekten.

Oscar Vrij van !Woon, een stichting die Amsterdamse huurders bijstaat, kreeg de afgelopen maanden „honderden meldingen” binnen van bewoners die vrezen lood in hun drinkwater te hebben. „Normaal krijgen we maar dertig meldingen per jaar. Dat explodeert nu, ook vanwege de aandacht in de media.”

Lees ook: Lood in drinkwater bij Amsterdamse crèches

Geen exclusief Amsterdams probleem

Wat tot nu toe in de hoofdstad is aangetroffen, zou weleens het topje van de ijsberg kunnen zijn. Want loden leidingen zijn geen exclusief Amsterdams probleem: in het hele land zijn er volgens de Gezondheidsraad zo’n 100.000 tot 200.000 woningen met een te hoog percentage lood in het drinkwater. Het gaat om huizen die gebouwd zijn vóór 1960 – het jaar dat loden leidingen verboden werden.

Het probleem is alleen: niemand weet precies wélke huizen. Het water van drinkwaterbedrijven is veilig: zij hebben de leidingen van hun waternetten al jaren geleden vervangen. Maar vanaf de watermeter zijn de leidingen een verantwoordelijkheid van de eigenaar. Een centraal overzicht ontbreekt.

De zaak kwam eind vorig jaar aan het rollen in Amsterdam-Noord. Woningcorporatie Ymere waarschuwde huurders in zeven buurten dat er in hun woning mogelijk ongezond water uit de kraan kwam. Aanleiding was een meting van een veel te hoge concentratie lood in het drinkwater van een huis dat Ymere – eigenaar van zo’n 41.000 woningen in de stad – die zomer had verkocht.

Inmiddels heeft de corporatie in bijna 1.400 woningen in Amsterdam-Noord watertests uitgevoerd, waarvan ongeveer de helft binnen is. In 19 procent van de gevallen overschreed het aantal looddeeltjes de norm van 10 microgram per liter. In 41 procent van de gevallen zat de concentratie boven de 5 microgram – de grens die de gemeente Amsterdam op advies van de Gezondheidsraad hanteert.

De operatie heeft tot veel onrust geleid, zowel bij huurders als eigenaren van een voormalige Ymere-woning. In Tuindorp Buiksloot halen veel bewoners hun water alleen nog bij de pomp. „Mijn buren hebben inmiddels een jerrycan gekocht”, zegt Matthias Bakker, die in een koophuis woont dat vroeger van Ymere was. Hij is actief in de buurtvereniging, waar zich sinds vorig jaar zo’n tweehonderd huishoudens bij hebben aangesloten. Bij Bakker thuis – hij heeft een zoontje van vier en een dochter van één – drinken ze alleen nog mineraalwater. „Dat kost geld en is erg onpraktisch. Want we durven ook niet meer te koken met kraanwater, dus ik moet de pasta, als die te heet is voor mijn zoontje, afblussen met bronwater.”

Crisisteam doet onderzoek

Een (deels) loden waterleiding in een huis in Tuindorp Buiksloot. Foto Simon Lenskens

Voor het Amsterdamse stadsbestuur zijn de loden leidingen inmiddels topprioriteit. Er is een crisisteam, dat alle publieke gebouwen van vóór 1960 waar regelmatig kinderen en zwangere vrouwen komen, in kaart heeft gebracht. Van het gemeentelijk vastgoed is nu zo’n twee derde getest. Dat leidde tot veertien gebouwen met een te hoge loodconcentratie, waaronder vier crèches. De gemeente heeft ook alle kinderdagverblijven in gebouwen aangeschreven die in particuliere handen zijn. Hetzelfde is gebeurd met alle basisscholen van vóór 1960. Op één school in de Jordaan werden eind vorig jaar al loden leidingen aangetroffen, die deze maand vervangen worden.

Daarnaast zijn Ymere en de andere Amsterdamse corporaties begonnen met een inventarisatie van al hun woningen die gebouwd zijn vóór 1960. Het gaat om 74.500 huizen, zegt de Amsterdamse Federatie voor Woningcorporaties (AFWC) – een reusachtige operatie dus.

En die operatie verloopt moeizaam: verschillende corporaties zeggen „in de papieren archieven” op zoek te zijn naar informatie. „Als de administratie op orde was, hadden we dit probleem überhaupt niet gehad,” zegt woordvoerder Nienke Abid van Rochdale. Huurders die zich zorgen maken, kunnen kosteloos een watertest aanvragen.

Ook in buurten waar de woningen niet van Ymere zijn, is onrust ontstaan. Bezorgde bewoners in Tuindorp Oostzaan die naar woningcorporatie Stadgenoot belden, kregen te horen dat er „een gerede kans” is dat zich ook onder hun huizen loden leidingen bevinden. „Ik was daar zeer verbaasd over,” zegt bewoner Corina Duijndam, die twee jaar geleden een huurwoning van de corporatie kocht. „Ik dacht: als het bij ons ook speelt, dan horen we er vanzelf iets over. Maar Stadgenoot zei: jullie moeten het zelf melden. En dat kan alleen als je huurder bent.”

Bij Duijndam in de straat heeft een tiental bewoners inmiddels een watertest aangevraagd. „We merken dat die testbureaus lange wachtlijsten hebben.” En ook hier geldt voor de meeste bewoners met kleine kinderen: niet meer drinken uit de kraan. Duijndam: „Een buurman heeft zijn hele auto bij de winkel volgeladen met flessen water.”

Stadgenoot bezit in Amsterdam zo’n 30.000 woningen, waarvan de helft dateert van vóór 1960. „Wij vermoeden dat wij in verschillende van die woningen lood zullen aantreffen,” zegt woordvoerder Pim de Ruiter. Hij noemt de loden leidingen bij Ymere „een enorme wake-upcall”.

Dat Stadgenoot bewoners niet actief waarschuwt is volgens De Ruiter bewust. „Zolang er geen handelingsperspectief is, willen we geen paniek veroorzaken. Als we alle bewoners van huizen vóór 1960 een brief sturen, zouden we zo veel vragen krijgen dat we dat niet aankunnen.”

Toevoerleiding is boosdoener

Hoe is het mogelijk dat er nog steeds lood in het drinkwater wordt aangetroffen, zestig jaar na het verbod? Het Amsterdamse college wijst erop dat er geen wettelijke verplichting bestaat voor eigenaren om lood te verwijderen – en wil dat het kabinet stappen onderneemt.

In Amsterdam-Noord blijken de zogeheten toevoerleidingen de boosdoener. In sommige vooroorlogse tuindorpen loopt er een collectieve verbinding onder de huizen, waarop meerdere woningen zijn aangesloten. Deze leidingen liggen vaak op ontoegankelijke plekken, onder de vloer. Ze zijn over het hoofd gezien bij eerdere renovaties – bewust of onbewust.

Om deze leidingen te vervangen, moet in het slechtste geval de vloer opengebroken worden, zegt Ymere. In een leegstaande huurwoning in Tuindorp Buiksloot is de corporatie aan het bestuderen hoe de loden leidingen lopen. „Alle huizen mogen er dan van buiten hetzelfde uitzien, van binnen is het elke keer een verrassing wat we aantreffen”, zegt woordvoerder Coen Springelkamp.

Onder de opengebroken vloer kronkelt de loden toevoerleiding – donkergrijs, bijna alsof hij van rubber is – via de voordeur onder de hal in de richting van de keuken. Onder de trap splitst de leiding zich in tweeën: rechts naar de buren, links naar de keuken en de andere buren. „Niet op gaan staan”, zegt Springelkamp. „Als de leidingen springen, hebben de buren geen water.”

Lees ook: ‘Het gevaar komt opeens uit de kraan. Hier, in Nederland’

Er zijn aannemers langs geweest om te kijken wat de efficiëntste manier is om de leidingen te vervangen. „Je kunt er soms verdomd lastig bij”, zegt Springelkamp. „Er is geen kruipruimte, er zit soms maar een paar centimeter tussen de vloer en de fundering. Dat is een uitdaging. We willen voorkomen dat dan de hele vloer open moet, want waar laat je dan je spullen?”

Voor operatie ‘Lood Eruit’ heeft Ymere 8 miljoen euro gereserveerd. De corporatie verwacht twee à drie jaar nodig te hebben om alle tuindorpen in Amsterdam-Noord loodvrij te maken. Het college vindt dat veel te lang duren en „dringt bij Ymere aan” om haast te maken, schrijven de verantwoordelijke wethouders maandag aan de gemeenteraad.

Bewoner Matthias Bakker uit Tuindorp Buiksloot is het daar hartgrondig mee eens. „Moet ik dan nog twee jaar mineraalwater gaan drinken?”

Correctie 22 januari 2020: In een eerdere versie van dit artikel stond dat van de watertestuitslagen die Ymere heeft verkregen 22 procent een loodconcentratie van 5 microgram per liter water of hoger had. Dat is niet juist. Van de testuitslagen gaf 22 procent een loodconcentratie van tussen de 5 en 10 microgram aan, en 19 procent een loodconcentratie van 10 microgram of hoger. Het totale aandeel testuitslagen met een loodconcentratie van 5 microgram of hoger is dus 41 procent. Dit is hierboven aangepast.