Inteelt en macht bepalen vrouwenmigratie bij chimpansees

Primatologie Veel chimpvrouwen vertrekken jong uit hun geboortegroep. Veertig jaar onderzoek in Gombe toont wat dat besluit beïnvloedt.

Gremlin, de machtige matriarch van de G-familie in Gombe, met haar tweelingdochters Golden en Glitter. Ze wordt gevlooid door haar oudere dochter Gaia (links), die in de groep bleef. Gremlin zelf is ook nooit vertrokken.
Gremlin, de machtige matriarch van de G-familie in Gombe, met haar tweelingdochters Golden en Glitter. Ze wordt gevlooid door haar oudere dochter Gaia (links), die in de groep bleef. Gremlin zelf is ook nooit vertrokken. Foto Emily Wroblewski

Jonge chimpanseevrouwen met veel broers verlaten hun geboortegroep vaker dan vrouwen zonder broers. Maar chimpvrouwen met een machtige moeder blijven juist weer vaker bij hun geboortegroep. Dat is duidelijk geworden na veertig jaar onderzoek in het door Jane Goodall beroemd geworden Tanzaniaanse Gombe-woud, waarbij het leven van 31 vrouwen in twee chimpanseegroepen is gevolgd. De primatologen Kara K. Walker en Anne E. Pussey beschrijven hun conclusies deze week in Current Biology. Bij chimpansees is het gebruikelijk dat vrouwen hun geboortegroep verlaten kort na hun geslachtsrijpheid (circa twaalf jaar), om inteelt te vermijden, maar sommige vrouwen blijven toch.

In het nieuwe onderzoek zijn het de broers van moederskant die belangrijk zijn voor het vertrekbesluit, niet die van vaderskant. Dat heeft in de volstrekt niet-monogame chimpansee-samenleving een praktische oorzaak. Vrouwen kennen hun broers van moederskant goed door het intensieve contact dat chimpansees met hun moeder houden. Vaderschap daarentegen speelt bij chimpansees geen sociale rol.

Seks door broer en zus

De beslissing tot vertrek blijkt een afweging tussen twee gevaren voor de vruchtbaarheid van de chimpvrouw. Inteelt is bij chimpansees een groot probleem: in Gombe stierven voor volwassenheid drie van de vier chimpansees die waren verwekt na ouder-kindseks of na seks door broer en zus. Maar vertrek uit de groep leidt weer tot vertraging van de eerste zwangerschap. Chimpvrouwen die in de groep blijven, krijgen hun eerste baby gemiddeld op hun dertiende, bij immigranten is dat drie jaar later, bleek een paar jaar geleden uit ander onderzoek door Pussey en Walker (Journal of Human Evolution, januari 2018), waarschijnlijk omdat ze door vrouwelijke familieleden geholpen worden. Een machtige moeder in de groep is daarbij extra gunstig voor de positie van de dochter, die daardoor op de beste plekken voedsel kan verzamelen.

Immigrantvrouwen in een chimpanseegroep beginnen onderaan de sociale ladder en ze worden behoorlijk dwarsgezeten door de andere vrouwen van de groep. Ze moeten het echt hebben van extra bescherming door de mannen. Want als die ingrijpen bij conflicten tussen vrouwen, begunstigen chimpmannen vrijwel altijd de immigrant. Voor vrouwen is een nieuwkomer een concurrent, maar voor mannen is het een kans op extra nageslacht.

Dat vrouwen bij chimpansees de groep verlaten, is een ongewoon patroon voor zoogdieren en zelfs voor primaten waar het normaliter het mannetje is die, eenmaal seksueel rijp, overstapt naar een andere groep. Alleen bij de rode franjeaap, de mantelbaviaan en de nauw aan chimpansees verwante berggorilla en bonobo komt eenzelfde patroon van vrouwelijke emigratie voor. Ook bij de mens lijkt dat het normale patroon.

Verbrokkelde vrouwengroep

Opmerkelijk is dat het bij chimpansees samenhangt met een nogal verbrokkelde vrouwengroep (met veel onderlinge concurrentie) en een samenwerkende, onderling verwante mannengroep. Bij bonobo’s bestaat er juist een vrij unieke sterke solidariteit tussen de meestal niet verwante vrouwen. Bij bonobo’s zijn de vrouwen daardoor dominanter dan de mannen. De mens lijkt beide systemen te combineren: samenwerking door mannen onderling én door vrouwen onderling, zo merkte Frans de Waal ooit op.

Er zijn meer inteeltvermijdingsmechanismen bij chimpansees. Uit een eerder onderzoek door Pussey en Walker (Royal Society Open Science , 1 januari 2017) bleek ook al dat chimpvrouwen die wel in hun groep blijven op de een of andere manier seks met naaste familie goed weten te vermijden: ze waren niet nauwer verwant met de vader van hun kinderen dan immigrantvrouwen. En ook bleek al eens dat chimpanseemannen een voorkeur hebben voor seks met oudere vrouwen (die bij chimpansees tot vlak voor hun dood vruchtbaar blijven), een van de reden daarvan zou kunnen zijn dat daarmee seks met dochters voorkomen wordt.

Lees ook: Ook chimpansees adopteren kinderen