Heeft collectief filmen de toekomst?

IFFR en het filmcollectief Het IFFR-programma ‘Synergetic’ presenteert werk van filmcollectieven. Samen sta je sterker, maar betekent dit het einde van de filmmaker als auteur?

De kleurrijke gezusters Starr, een van de korte filmproducties uit The Eye Slicer
De kleurrijke gezusters Starr, een van de korte filmproducties uit The Eye Slicer

Het komt niet zo heel erg vaak voor dat festivals op de stoel van producent gaan zitten. Maar waarom eigenlijk ook niet?

In de kunstwereld is het veel gebruikelijker dat kunstenaars wordt gevraagd een werk speciaal voor een tentoonstelling te maken. De keren dat het IFFR zich dat soort uitstapjes permitteerde, leverde het meestal interessante dingen op. En een kans voor het festival om zich meer als curator te profileren. Of het nu de havenfilms waren van On the Waterfront aan het begin van deze eeuw, of de grootscheepse slaapfilminstallatie Sleepcinemahotel van Apichatpong Weerasethakul die bezoekers in staat stelde om een nachtje middenin een film te dromen.

Tijdens het IFFR van 2019 nodigde het festival daarom drie Afrikaanse filmcollectieven uit om nieuw werk te maken. Een van die films, Air Conditioner van het Congolese collectief Geração 80 werd zo goed dat hij te zien is in de officiële Bright Future-selectie, de andere twee – Kmêdeus, Spirit of a City uit Kaap-Verdië en Untitled van het Keniaanse Nest Collective – zijn te zien in het grotere themaprogramma Synergetic, dat geheel is gewijd aan films die door collectieven zijn gemaakt.

Clash van ego’s

Hoewel het filmmaakproces vaak idealistisch ook een collectieve inspanning wordt genoemd, is het in de praktijk vaker een clash van ego’s en departementen, met de regisseur als auteur als het eigenlijk genie. Filmcollectieven waren in de filmgeschiedenis daarom vaak een manier om zich tegen die manier van produceren af te zetten, vorige eeuw ook nog vaak geïnspireerd door het begrip ‘collectief’ in de prille Sovjet-Unie. Bij collectieven als het Australische Karrabing Collective, een groep oorspronkelijke bewoners uit het Noordelijk Territorium – op IFFR met drie nieuwe kortfilms – is die politieke insteek sterk zichtbaar. Films als Day in the Life, The Mermaids, or Aiden in Wonderland en Night Time Go zijn wild en surrealistisch en onaangepast in hun vorm en mix van genres. Niks geen stijve politieke traktaten dus. En een bewijs dat 1 plus 1 soms echt een meerwaarde heeft. Plus: in het nadenken over alternatieve manieren om de maatschappij te organiseren, duikt het collectief 2.0 steeds vaker op als inspirerend model. Dus wat kunnen we van filmmakers leren?

Een echte must see wordt daarom waarschijnlijk de installatie van een groep filmmakers rondom cameraman Bradford Young van Selma, Arrival en Solo: A Star Wars Story (die in Rotterdam ook een masterclass komt geven). The Ummah Chroma (Arabisch voor gemeenschap van kleur) bestaat behalve uit Young uit uiteenlopende kunstenaars en filmmakers als Terrence Nance (van de HBO-serie Random Acts of Flyness) en muzikant Kamasi Washington. Hun even kleurrijke als pijnlijke spacemusical As Told to G/D Thyself en bijbehorende installatie G/D Thyself: Spirit Strategy on Raising Free Black Children, een rituele ruimte om de hoofdpersonen uit de film te bevrijden, belooft een van de hoogtepunten van het festival te worden. En een collectieve ervaring.