Klimaat is (nog) geen reden voor asiel

Klimaatverandering ‘Klimaatvluchteling’ Ioane Teitiota uit Kiribati kreeg terecht geen asiel in Nieuw Zeeland, oordeelde een VN-comité. Toch zijn klimaatactivisten blij met de uitspraak: klimaatverandering wordt wel beschouwd als grond voor bescherming.

‘Klimaatvluchteling’ Ioane Teitiota,
‘Klimaatvluchteling’ Ioane Teitiota, Foto Jonas Gratzer/Getty

Nieuw-Zeeland heeft niet onrechtmatig gehandeld toen het besloot Ioane Teitiota en zijn gezin terug te sturen naar het kleine eilandstaatje Kiribati. Het Mensenrechtencomité van de Verenigde Naties oordeelde eerder deze maand dat het besluit van Nieuw-Zeeland niet in strijd is met het mensenrechtenverdrag.

Teitiota eiste in 2013 erkenning als klimaatvluchteling, maar moest in 2015 na verschillende rechtszaken terugkeren naar zijn land van herkomst.
Teitiota heeft steeds gezegd dat zijn leven in gevaar is op Tarawa, het hoofdeiland van Kiribati. De belangrijkste oorzaak is volgens hem de stijging van de zeespiegel. Daardoor zijn er steeds vaker gevaarlijke overstromingen, neemt de hoeveelheid drinkwater af, kampt de landbouw met verzilting van het grondwater, en groeit het aantal conflicten over de laatste restjes vruchtbare grond.

Erkenning zou van Teitiota de eerste officiële klimaatvluchteling ter wereld hebben gemaakt. Zo ver is het niet gekomen.

Toch zijn klimaatactivisten blij met de (niet-bindende) uitspraak van het VN-comité, omdat daarin klimaatverandering wel degelijk wordt beschouwd als grond voor bescherming. Het VN-comité erkent dat klimaatverandering behoort tot de „ernstigste bedreigingen voor huidige en toekomstige generaties van hun recht op leven” en het welzijn van individuen zodanig in gevaar kan brengen, dat het bestaansrecht wordt geschonden. Dat geeft landen de plicht om bescherming te bieden.

Lees ook: ‘Al is het effect beperkt, niets doen kan niet’

Vluchtelingenrecht

„Deze uitspraak slaat de deur niet helemaal dicht”, zegt Thea Hilhorst, hoogleraar humanitaire studies aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam in een telefoongesprek. Tegelijkertijd erkent ze dat het vluchtelingenrecht niet voorziet in het geven van bescherming aan mensen die worden bedreigd vanwege klimaatverandering. Dat is volgens haar heel lastig. „Klimaatverandering gaat over zulke complexe processen. Je kunt zelden zeggen: hét klimaat heeft hét gedaan. Ik ben geen voorstander van het gebruik van de term klimaatvluchteling. Ook het Internationale Rode Kruis spreekt liever van ‘klimaat-gerelateerde migratie’.”

Het vluchtelingenrecht is bovendien gebaseerd op individuele gevallen in uitzonderlijke situaties. Bij klimaatverandering zal het uiteindelijk meestal gaan om grote groepen mensen. Stel dat Nieuw-Zeeland Teitiota wel als vluchteling had erkend, wat zou dat dan betekenen voor die andere 50.000 bewoners op Tarawa, die in min of meer dezelfde omstandigheden leven?

„Bij ouderwetse natuurrampen is opvang meestal tijdelijk. Het water trekt zich terug, de schade van een aardbeving wordt hersteld”, aldus Hilhorst. „Klimaatverandering is permanent. Mensen zullen uiteindelijk niet terugkeren naar de plek waar ze vandaan komen. Overigens is het een mythe om te denken dat mensen meteen vluchten als er gevaar dreigt. Uit alle onderzoeken blijkt dat ze zo lang mogelijk blijven. Ze verzinnen tussenvormen, waarbij ze tijdelijk naar elders gaan of bijvoorbeeld alleen vrouwen en kinderen naar een veilige plek sturen.”

Eilandengroep

Het Mensenrechtencomité vindt de situatie van Teitiota op dit moment niet ernstig genoeg. Zijn terugkeer naar Kiribati heeft zijn leven niet direct in gevaar gebracht. Kiribati probeert wel degelijk de gevolgen van klimaatverandering te beperken. Ook Teitiota erkent dat het nog zeker tien tot vijftien jaar duurt voordat de zeespiegelstijging grotere delen van de eilanden onbewoonbaar zal maken. In die tijd kan de regering van Kiribati, samen met de internationale gemeenschap, zoeken naar mogelijkheden om haar bevolking te herhuisvesten, schrijft het comité.

Hilhorst heeft haar bedenkingen bij die conclusie. „Er zijn mensen die proberen de juridische ruimte voor vluchtelingen te vergroten. Daarnaast willen overheden het probleem het liefst zo klein mogelijk houden, desnoods door definities over kwetsbaarheid aan te passen.”

Het VN-comité oordeelde ook niet unaniem over de Teitiota-kwestie. Twee van de achttien leden wilden Nieuw-Zeeland wel degelijk veroordelen. Een van hen vraagt zich af of we moeten wachten tot in Kiribati de eerste doden vallen door de zeespiegelstijging. Het besluit van Nieuw-Zeeland om Teitiota terug te sturen vergelijkt hij met iemand die een drenkeling terugzet in een lekke boot, met als argument dat er nog steeds allerlei mensen op die boot zitten.

Lees ook: Overbevolking als ideale ramp voor onheilsprofeten