Het blindenverzet zat in Utrecht

Tweede Wereldoorlog Twee verzetskranten in braille werden dit najaar op een zolder gevonden. Deze twee zijn op de dag van de bevrijding geprikt.

Een op zolder gevonden ‘braillekrant’ van 5 mei 1945, en rechts Alida Hoeijenbosch als kind, leeftijd onbekend. Foto Alida Hoeijenbosch in bezit van Truus Waldmann. Braillekrant, collectie Verzetsmuseum Amsterdam
Een op zolder gevonden ‘braillekrant’ van 5 mei 1945, en rechts Alida Hoeijenbosch als kind, leeftijd onbekend. Foto Alida Hoeijenbosch in bezit van Truus Waldmann. Braillekrant, collectie Verzetsmuseum Amsterdam

„Zwijgt over dit werk! Spreken heeft velen in moeilykheden gebracht en sommigen het leven gekost.” Met deze regels brengt de braillekrant Mijn Schild ende Betrouwen. Oranjenieuws vóór en dóór blinden op 8 november 1944 het nieuws van die week. Het is het enige oorlogsexemplaar dat bewaard is gebleven van een krant „vóór en dóór blinden” die vanaf november 1943 tot mei 1945 twee keer per week verscheen. Het is, voor zover bekend, de enige verzetskrant in braille geweest in heel Europa. Recentelijk werden er twee originele exemplaar gevonden op de zolder van Pieter van der Burg (1922-1979).

Het bijzondere aan de krant – die naast Pieter van der Burg ook door zijn zuster Lies van der Burg (1916-2015) en Alida Hoeijenbos (1915-1993) werd gemaakt – is niet alleen dat ze het nieuws voor blinden snel wilden brengen, maar ook dat ze wilden benadrukken dat blinden zelfstandig waren. De gedachte erachter was dat blinden het nieuws anders ervaren dan zienden, zo is te lezen in de introductiebrief over de verspreiding en het waarom van de krant. „Misschien twijfelt gij aan ’t nut van dit blad, en vraagt ge U af, of de blinden, zoo zij nieuws willen en mogen hooren, niet beter de radio kunnen beluisteren, of zich het nieuws kunnen laten voorlezen”, staat er in de brief, die nu bij het NIOD ligt. Om vervolgens uit te leggen: „Ge moet toch begrijpen, dat de blinden een eigen blad behoeven, dat copy bevat, welke hen interesseert, welke hen niet kwetst, en welke in hun, door hen zelf te lezen schrift, verschijnt. ”

Streepje zonlicht

Het is de dan 27-jarige Alida Hoeijenbosch, zelf blind geboren, die twee keer per week de kranten in braille prikte op haar zolderkamer aan de Nieuwegracht in Utrecht. Hoeijenbosch zou haar hele leven zelfstandig blijven, herinnert Truus Waldmann zich. Hoeijenbosch, die in dezelfde straat als haar ouders woonde, kwam bijna elk weekend daar, en bleef de rest van haar leven bevriend met de familie van Truus Waldmann – toen nog Provoost geheten.

„Alida was klein en dik, en ze had veel in haar mars”, vertelt Waldmann aan de eettafel in haar huis in Maarn terwijl ze een foto van Hoeijenbosch in 1936 toont. Hoeijenbosch, dan 21, staat vooraan, de kin stoer omhoog. „Haar ogen waren wit. Als de zon scheen, zag ze alleen een streepje licht”, aldus Waldmann. Het was een tijd dat blinden nog niet meedraaiden in de maatschappij. Wie blind was, bleef wonen op een instituut. Na de lagere school kreeg je administratieve scholing (typen en stenograferen) en handvaardigheid: handweven, manden, borstels en matten maken. Alida Hoeijenbosch heeft één wens: ze wil weer thuis wonen. En zo gebeurt het ook in 1936.

„Ik had er meer dan schoon genoeg van om nog langer gedrild en bedild te worden”, schrijft Hoeijenbosch in haar memoires – de transcriptie die André de Rijck ervan maakte ligt in het Verzetsmuseum. Een baan vinden lukt haar niet in de jaren dertig. Na de oorlog werkte ze een tijdje bij muziekwinkel Staffhorst en restaureert ze ook de boeken voor de blindenbibliotheek. Haar mooiste jaren, zo schrijft ze in haar memoires, vindt ze in de oorlog, wanneer ze een functie krijgt.

Het is in 1943 – wanneer de radio’s verboden zijn en ook de Blindenbode van de Nederlandse Blindenbond niet meer mag verschijnen – dat Hoeijenbosch haar kansen krijgt: een verzetskrant in braille. Eindelijk heeft ze een duidelijke missie. Samen met Pieter van der Burg, die dan medicijnen studeert en ook betrokken was bij de verzetskranten Ons Volk en Het Parool, geven ze het nieuws door. Lies van der Burg dicteert de tekst van haar broer aan Hoeijenbosch, die ze omzet in braille, vermoedt Jos Sinnema, onderzoeker bij het Verzetsmuseum. Lies van der Burg zorgde voor de verspreiding.

Godsvertrouwen in het centrum

Het krantje, dat ruim 200 woorden beslaat, verdeeld over zes bladzijden, bestaat uit 2 delen: kort nieuws, met het „Vorstenhuis en Vaderland als belangrijke steunpilaren” en het „Godsvertrouwen in het centrum, zonder dogmatisch te zijn”. Het tweede deel bevat in hoofdlijnen het weeknieuws en nieuws over verschillende blindeninstituten. „Wreedheden en de dagelijkse bombardementen worden niet vermeld. De practijk leert, dat de blinden meestal hunkeren naar nieuws. Ons blad werkt voor de blinden geruststellend in deze voor hen zoo groote spanning.”

Omdat elk exemplaar apart gemaakt moest worden, waren er zo’n tien exemplaren per editie, schat Sinnema. Aan elk exemplaar was Hoeijenbosch zeker een uur kwijt. In haar memoires schrijft ze dat ze soms tot diep in de nacht doorwerkte om de exemplaren die de volgende ochtend gehaald zouden worden op tijd af te hebben. Blinden hoefden niets voor de krant te betalen, het enige dat Alida Hoeijenbosch nodig had, was papier: „braille-papier, dun karton, dik pakpapier”, staat er in de introductiebrief.

Staccato

Intrigerend zijn de exemplaren die er nog zijn. In het Verzetsmuseum zijn de transcripties te lezen en dan valt op dat de zinnen tamelijk staccato zijn en met veel afkortingen gepaard gaan. „Boedapest zal spoedig in geal. handen zyn” of in een editie van mei 1945: „himler biedt onvoorw overgave v dland aan, alleen aan eng en am.” Alida Hoeijenbosch wilde niet alleen zo veel mogelijk informatie kwijt, ze wilde ook elke keer zo actueel mogelijk blijven. Dat blijkt bijvoorbeeld uit twee verschillende versies die ze maakte in mei 1945, die eveneens nog bewaard zijn gebleven. In de eerste eindigt ze met de vraag „pleegt Goebbels zelfmoord?” In een editie later op die dag staat er, wanneer ook bij haar is doorgedrongen dat Goebbels zelfmoord pleegde, „Goebbels pleegt zelfmoord.” Elke versie kreeg waar mogelijk een soort update.

Na de oorlog werd Pieter van der Burg arts, zijn zuster vertrok naar de Verenigde Staten en Alida Hoeijenbosch kwam uiteindelijk in Velp terecht. Haar mooiste tijd kwam nooit meer terug, schrijft ze in haar memoires. Met de solidariteit die iedereen elkaar tijdens de Tweede Wereldoorlog had beloofd, was het al vrij snel gedaan.

De brailleverzetskrant krijgt een plek in de nieuwe vaste tentoonstelling van Verzetsmuseum Amsterdam, die in mei 2022 opengaat.