Waarom wilde Gerrit Jan van D. met zijn gezin verdwijnen?

Rechtszaak Ruinerwold Veel is nog onduidelijk in de zaak rond het gezin dat jarenlang ongezien in Ruinerwold leefde. Dinsdag beoordeelt de rechter de voortgang van de zaak. Wat weten we eigenlijk?

De boerderij in het Drentse Ruinerwold waar in oktober Van D. en vijf van zijn kinderen werden aangetroffen in een verborgen, afgesloten ruimte.
De boerderij in het Drentse Ruinerwold waar in oktober Van D. en vijf van zijn kinderen werden aangetroffen in een verborgen, afgesloten ruimte. Foto Vincent Jannink/ANP

Gerrit Jan van D. zal niet bij zijn eigen rechtszaak zijn. De vader van het gezin dat in Ruinerwold een verborgen leven leidde kan niet meer praten. Een gevolg van de hersenbloeding die hij een paar jaar geleden kreeg. Van D. verblijft sinds zijn aanhouding in het gevangenisziekenhuis in Scheveningen.

De vraag is of dinsdag, als in Assen de rechtszaak tegen Van D. (67) en medeverdachte Josef B. begint, meer duidelijk wordt over de zaak-Ruinerwold. Waarom wilde Van D. met zijn kinderen verdwijnen?

Lees ook: Verdwenen in Ruinerwold: ‘Het voelt alsof we hebben gefaald’

De ontdekking van het gezin, dat zou wachten op ‘het einde der tijden’, werd in oktober wereldnieuws. De politie trof Van D., omringd door vijf van zijn kinderen, in een verborgen, afgesloten ruimte op een afgelegen boerderij. Wekenlang liepen televisieploegen door het Drentse dorp met vierduizend inwoners. De inwoners van Ruinerwold hadden ook geen antwoorden op de vragen van journalisten. Zij hebben het gezin nog nooit gezien.

Medeverdachte Josef B., een 58-jarige Oostenrijker, werd ook opgepakt bij de politie-inval. Hij probeerde de agenten tegen te houden toen die het terrein op wilden.

Waar het Openbaar Ministerie de twee mannen van verdenkt, werd de afgelopen maanden bekend , al kan de aanklacht nog veranderen. Gerrit Jan van D. wordt vooralsnog verdacht van vrijheidsberoving, mishandeling van zijn kinderen en seksueel misbruik van twee van zijn oudste kinderen. Van D. en Josef B. zouden bovendien in 2009 „enkele maanden” een nu 69-jarige Oostenrijker in Meppel vastgehouden hebben. B. wordt ook verdacht van vrijheidsberoving. En ook, net als Van D., van witwassen: de politie trof een aanzienlijke hoeveelheid contant geld aan op de boerderij.

B. zal waarschijnlijk dinsdag wel in de rechtbank verschijnen. De zaak wordt dan pro forma (dus niet inhoudelijk) behandeld. Het strafrechtelijk onderzoek is nog niet afgerond. Van D. is bijvoorbeeld nog niet verhoord. Wat weten we tot nu toe over de zaak-Ruinerwold?

Spirituele reis

Gerrit Jan van D. wordt in 1952 geboren in Herxen, onder Zwolle. Zijn vader is streekromanschrijver. Van D. studeert eind jaren zestig psychologie in Amsterdam. Onbekend is of hij zijn studie afmaakt. Hij raakt in Amsterdam in de ban van spiritualiteit en religie. Hij sluit zich aan bij de Verenigingskerk, de Nederlandse tak van een nieuwe religieuze beweging rond de Zuid-Koreaans geestelijke Sun Myung Moon – sommigen noemen het de Moonsekte. In de jaren tachtig is Van B. een gerespecteerd en actief lid van de beweging, zegt Willem Koetsier, woordvoerder van de Verenigingskerk in Amsterdam.

Van D. bezoekt ook bijeenkomsten van de Moonsekte in de Verenigde Staten. De Engelse journalist Mike Breen, die boeken over de Moonsekte schreef, kent Van D. uit die periode. Aan de telefoon vanuit Zuid-Korea zegt Breen dat Van D. er werd opgeleid als journalist. Hij zou correspondent voor een krant van de sekte in München worden.

Maar in 1987 breekt Van D. met de Verenigingskerk. De reden is niet duidelijk. Koetsier zegt dat Van D. „een eigen weg is gaan bewandelen en geen contact meer had met onze beweging”. Breen zegt dat Van D. zich in die tijd als „goeroe” begon te zien. Van D. verbreekt dat jaar ook al het contact met zijn familie. Hij zegt dat hij niet wil dat ze naar hem op zoek gaan.

Van D. verdwijnt. Leden van de Verenigingskerk vermoeden dat hij in Duitsland en Oostenrijk verblijft. Mogelijk ontmoet hij daar B. In 1996 richt Van D. met zijn derde vrouw een stichting op in Hasselt. Samen krijgen zij zeker zes kinderen. Als het gezin een huurwoning in het Overijsselse stadje betrekt, gaat B. in het rijtjeshuis naast hen wonen. Oude buren zeggen dat ze een deur in de schutting maakten, zodat ze gemakkelijk heen en weer kunnen lopen. Het gezin heeft amper contact met de buren. De buurtbewoners weten zelfs niet hoe hun buurvrouw heet.

John Eagles

In Hasselt was het gezin op zichzelf, maar niet geïsoleerd. Het gezin heeft in Zwartsluis, nog geen tien kilometer verderop, een winkel met natuurproducten en houten speelgoed, Natural Homes. De vrouw van Van D. staat er achter de toonbank. De drie oudste kinderen gaan naar de vrije school in Zwolle. De zes jongste kinderen staan niet ingeschreven bij de gemeente en gaan ook niet naar school. Van D. koopt in die periode voor tienduizenden guldens een perceel grond in de buurt van Staphorst. Zijn plannen ermee zijn niet duidelijk.

Zijn vrouw overlijdt in 2004 aan darmkanker, ze is dan 41 jaar oud. De buren in Hasselt komen erachter als een rouwboeket verkeerd wordt bezorgd. Van D. houdt zich steeds meer bezig met het online uitdragen van zijn wereldbeeld. Hij maakt Facebookpagina’s aan: over het telen van groenten, lichamelijke oefeningen, spirituele ervaringen. Hij begint ook een Wikipedia-achtige site. Hij schrijft er honderden artikelen, die hij publiceert onder zijn pseudoniem John Eagles. Er staat een gesprek dat Van D. voerde met de geest van iemand die leefde ten tijde van de kruisiging van Christus. Hij schrijft ook over zijn visie op opvoeding: „de heilige school”. Kinderen moet je volgens Van D. zo veel mogelijk afschermen voor invloeden van buitenaf. Alleen zo kan worden voorkomen dat „de neiging tot zonden van generatie op generatie overgaat”.

Uit het echte leven is hij dan al verdwenen. Met zijn jongste zes kinderen vertrekt hij in 2010 naar de boerderij in Ruinerwold; de drie oudste kinderen zijn het gezin ontvlucht. Zij zoeken contact met familie, die zich over hen ontfermt.

De buren in Ruinerwold kennen alleen Josef B. Ze zien hem af toe in zijn auto over de Buitenhuizerweg rijden. Contact houdt hij af. B. wordt later bekend als ‘de klusjesman’ van het gezin. Hij maakt meubels en handelt in hout en houtkachels. Een deel van de opbrengst gaat waarschijnlijk naar de boerderij.

Vier jaar geleden zoekt de familie van Van D. voor het laatst naar de andere leden van het gezin. Ze hebben er twee notarissen voor ingeschakeld. De zoektocht levert niets op.

Online heeft Van D. enkele tientallen volgelingen gevonden, die openstaan voor zijn ideeën. De Amerikaan Charles Kamins is een van hen. Hij heeft ook een verleden in de Moonsekte, daar spreekt hij met Van D. over. Kamins zegt: „John [Van D.] is in extreme mate helderziend. Hij kan met mensen in de spirituele wereld spreken.” Ze houden bijna tien jaar contact, ook na de hersenbloeding in 2016. De kinderen van Van D. – Kamins zegt dat hij ze alle zes sprak – helpen bij de gesprekken, zegt hij.

Het is een van de zoons van het gezin die ervoor zorgt dat het gezin wordt ontdekt. Jan Zon, zoals hij zichzelf noemt, bezoekt in oktober Café de Kastelein, de eerste kroeg die je ziet zodra je het dorp binnenrijdt. Hij zegt tegen de andere gasten dat hij ontsnapt is. Jan Zon, hij is dan 25 jaar, maakt er een verwarde indruk. De uitbater belt de politie. Agenten vallen de volgende ochtend de boerderij binnen.

Lees ook: Online deelde Jan foto’s van bomen

Documentaire over het gezin

De kinderen blijven, ondanks de enorme media-aandacht, op de achtergrond. Documentairemaker Jessica Villerius maakt een maand later, eind november, bekend dat ze aan een documentaire over het gezin werkt – en dat ze namens de kinderen het woord gaat voeren.

De oudste vier kinderen zeggen in een verklaring op de site van het productiebedrijf van Villerius dat ze liever nooit hadden verteld over „deze periode” uit hun leven, maar dat alle aandacht hen daartoe dwingt. Het viertal herkent zich in de beschuldigingen van het OM en vertrouwt op „een goede rechtsverloop”,

De jongere kinderen kunnen zich niet in de tenlastelegging vinden. Ze hoeven hun levens niet op te pakken, zeggen ze, „want ons levensdoel is niet veranderd, alleen onze omgeving”. „Wij definiëren geluk niet als het ‘afgescheiden leven van de maatschappij’, dat was ook nooit de bedoeling maar dat is nou eenmaal zo gelopen.”

De advocaat van Van D., Robert Snorn, zegt dat zijn cliënt de „strafbare feiten niet erkent”. Contact met Van D. verloopt door de gevolgen van zijn hersenbloeding moeizaam. „Maar geestelijk mankeert hij niets.” De officier van justitie zal dinsdag in ieder geval op de fysieke gesteldheid van Van D. ingaan, liet het OM Noord-Nederland zondag weten.

Correctie (20 januari 2020): In een eerdere versie van de tijdlijn bij dit verhaal stond het verkeerde geboortejaar van Van D. Het bericht is aangepast.