Opinie

Europese rechtsorde wankelt, dankzij Polen

De Rechtsstaat

De aanvallen op de Poolse magistratuur zetten overal in Europa rechters op scherp. Het ondenkbare is aan het gebeuren, midden in de eigen, zorgvuldig opgebouwde Europese rechtsorde. In Polen, waar net als in Nederland het EU-Hof in Luxemburg de hoogste rechter is, garanties biedt, eisen stelt, mensenrechten beschermt, maatstaven bepaalt. En dat wankelt. Daarmee staat het EU lidmaatschap van Polen op het spel. Eigenlijk de Europese rechtsorde zelf. Tenminste, voor wie wil begrijpen wat een rechtsstaat is.

De Poolse regering breekt die nu af, met tuchtprocedures en lastercampagnes tegen onwelgevallige rechters en komt er schijnbaar ook mee weg. Intussen versplintert het ‘Westen’, verzwakt de EU, rukt nationaal belang als politiek uitgangspunt op en waait het idee van een Europese waardegemeenschap schijnbaar weg. Het PiS-kabinet interpreteert de protesten als arbeidsonrust, zorgelijke deloyaliteit en oud-communistische behoudzucht. De Poolse rechtspraak bedelt nu bij de bevolking om steun, wat vernederend is. En raakt gedemoraliseerd.

Nederlandse rechters ervaren dit als intimiderend en bedreigend. Ook voor henzelf. Lees er het gesprek met rechter Kees Sterk, bestuurder van de rechtspraak, met De Correspondent maar op na. Is de naoorlogse democratische rechtsstaat gebaseerd op vrijheid en zijn mensenrechten aan het verdampen? ‘Polen’ is voor de rechtspraak het equivalent van de Australische bosbranden voor het klimaat – het bewijs dat het echt helemaal mis is. Hier blijft het nog bij de PVV/FvD-guerrilla tegen ‘slappe D66-rechters’ en pleidooien voor gepolitiseerde, tijdelijk benoemde rechters, die ‘verantwoording’ moeten afleggen aan de kiezer. Bij klagen over ‘politieke’ vonnissen over Urgenda, stikstof en IS-kinderen. ‘Polen’ bewijst dat dit geen scènes uit de totalitaire nachtmerrie meer zijn. De rechters daar krijgen daadwerkelijk tuchtklachten omdat ze Europese rechtsregels toepassen. Er wordt aan hun banen gemorreld, hun uitspraken worden ad hominem beoordeeld, er vallen ontslagen.

Het leidde in EU-provincie Nederland tot unieke taferelen. Raadsheren in Den Bosch lieten zich, in toga, voor het Paleis van Justitie fotograferen met een spandoek We support independent judges in Poland’. Vorig weekend liepen er twaalf Nederlandse rechters mee met de ‘duizend toga mars’ in Warschau, achter een bordje ‘The Netherlands’. Het mocht geen delegatie heten, en zeker geen ‘politiek protest tegen de Poolse regering’. Maar slechts een uiting van ‘solidariteit met de Poolse rechtsstaat’, schreef een van hen vroom op de Bossche intrasite.

Lees ook: Stevig optreden tegen Polen heeft dus een prijs

Dat was natuurlijk een doekje voor het bloeden. De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak was er, evenals een raadsheer van de Hoge Raad, een officier van justitie, twee presidenten van gerechtshoven. Allen in toga, als rechter. De Nederlandse rechters voelden zich, zo las ik, wat licht in het hoofd. Zij kwamen immers uit de kast. Dit was een publiek optreden, in ambtskostuum met een politieke boodschap, op straat, in Warschau, namens Nederland. De grondregel nooit politiek bedrijven, alleen spreken via je vonnis, lijdelijk blijven, neutraal zijn, was hier opgeschort. Hier werd stelling genomen, in functie.

Lees ook: Rechters moeten zuinig zijn met opzien baren

Dat gaat dus problemen opleveren, als een van deze rechters straks moet oordelen over samenwerking met de Poolse rechtspraak. Hoe zouden zij neutraal kunnen beslissen of uit te wijzen verdachten wel een eerlijk proces in Polen krijgen? Of beslissingen van Poolse rechters hier gevolgen mogen hebben? Of incidenteel Pools recht van toepassing kan zijn, in familiezaken bijvoorbeeld. Het fundament van de juridische samenwerking in de EU is immers het interstatelijk vertrouwensbeginsel: uw rechtsstaat is zo goed als de onze.

Dat biedt weinig tot geen ruimte voor demonstraties. Althans in functie. Je bent rechter of je bent het niet – hoe sympathiek zo’n manifestatie ook, de Europese Commissie en Raad van Ministers zijn hier aan zet. Niet de Nederlandse rechtspraak. Polen maakt zich onmogelijk als rechtsstaat en dat moet consequenties hebben. Maar ook als ik een solidaire rechter was geweest, had ik in die mars de eigen toga toch uitgelaten.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.