Opinie

Wereld zonder grenzen helpt de armsten juist niet

Migratie In een wereld met nieuwe, ontwortelde mensen is niemand meer voor niemand verantwoordelijk, schrijft . Daarom is de natiestaat belangrijk.

Kiza Magendane houdt ons een buiten aantrekkelijk perspectief voor. (U en ik, wij zijn migranten, 11/1). Zouden we onszelf kunnen zien als mensen zonder wortels, dan gaat er een wereld van mogelijkheden open. Dan kunnen we overal thuis zijn en breken met alle kleinzielige geborneerdheid die eigen is aan het denken in het land waar je thuis hoort en de staat waar je onderdaan van bent. Breek los uit die ketenen en we komen in een grenzeloze wereld, waar we tegelijkertijd het migranten- en vluchtelingenprobleem oplossen.

Magendane lijkt te suggereren dat zo’n grenzeloze wereld vol van solidariteit en gemeenschapszin is, waarin iedereen overal met open armen wordt ontvangen. Mooie dromen en vergezichten zijn welkom in tijden van oorlogsdreiging, klimaatcrisis en onopgeloste migratievragen, maar dit artikel vraagt om een kritische reactie.

Het is juist dat het koloniale Europa de natiestaat heeft bedacht en ontwikkeld, maar het is onjuist te menen dat daarmee het denken in termen van ‘wij en zij’ en ‘eigen en vreemd’ is begonnen. Het Egypte van de farao’s, het rijk van de Azteken en het Chinese keizerrijk hadden een helder idee over wie zij waren en wie eigen en vreemd waren.

Het denken in termen van clan, familie en stam heeft een veel dieper liggende geschiedenis – en die is niet specifiek Europees. De natiestaat is een nieuwe vormgeving van een oud, sociologisch gegeven, waarbij mensen hun samenleven organiseren op basis van een gedeeld sociaal, cultureel, religieus en economisch besef. De vorming van natiestaten van burgers was een noodzakelijke stap om ons los te maken van autocratische vorstendommen waarin koningen en keizers bij de gratie Gods naar willekeur over hun onderdanen regeerden. De natiestaat maakte burgers zelf tot de legitieme pijlers van het gezag van overheden.

Lees hier het essay van Kiza Magendane: U en ik, wij zijn migranten

Burgers in natiestaat verantwoordelijk voor elkaar

Er valt veel af te dingen op Magendanes veronderstelling dat in een grenzeloze wereld solidariteit als vanzelf zal ontstaan. De vorming van natiestaten heeft het kader geschapen waarin mensen op verantwoordelijkheid voor elkaar kunnen worden aangesproken, waarin belasting geheven kan worden als basis voor herverdeling. Die collectieve verantwoordelijkheid van burgers voor de staat schept de basis voor publieke voorzieningen. Iedereen heeft zijn redenen om kritisch te zijn op de staat en wat hij doet (en zou moeten doen), maar het lijkt erop dat we vergeten zijn dat deze vormgeving van politieke instituties het kader heeft geschapen waarin we solidariteit van burgers voor elkaar hebben kunnen organiseren.

Juist kwetsbare mensen hebben staatsstructuren en -systemen nodig die voor hen in de bres springen. Nu dat niet langer familie, clan of kerk is, is de natiestaat onmisbaar. Mijn jarenlange ervaring in conflictgebieden en falende staten heeft mij geleerd dat de armsten van deze wereld een sterke overheid nodig hebben die hen basisdiensten als onderwijs, gezondheidszorg, infrastructuur en energie levert. Publieke dienstverlening kan niet zonder een structuur, een politiek systeem en instituties die daarin voorzien.

Denk de natiestaat weg en stel u een wereld voor waarin iedereen voor iedereen verantwoordelijk is. In zo’n wereld is niemand meer voor niemand verantwoordelijk. Dat maakt misschien niet veel uit voor mensen die over voldoende cultureel, intellectueel, sociaal en financieel kapitaal beschikken. Zij vinden hun weg wel. Maar de armsten in ons land, in de wereld, worden aan hun lot overgelaten.

Democratische wereldregering

Een wereldregering dan, die een eind maakt aan de ‘geboorteloterij’ zoals Magendane het noemt? Die ervoor zorgt dat iedereen waar dan ook gelijke kansen heeft? Misschien. Maar in zo’n democratisch gekozen wereldregering maken het China van Xi Jinping en het India van Narendra Modi de dienst uit en bevindt Europa zich in een uithoek. Ik ben er geen fan van.

Lees ook het opiniestuk van Geert Buelens: Ook u bent nationalist (en niet alleen op Koningsdag)

Magendanes opvatting over ‘wortelloze mensen’ en een ‘vloeibare wereld’ lijkt vooral te passen in het hyperkapitalisme dat zich zonder grenzen en zonder belemmeringen ongrijpbaar beweegt naar plaatsen waar het meeste rendement kan worden gemaakt. Mensen zijn daarbij flexibel inzetbare pionnen op het schaakspel van economische macht.

Ja, mensen kunnen op meerdere plekken wortelen en zich thuis voelen. Ja, er is dringend behoefte aan een antwoord op het herlevend nationalisme en de oorlogszuchtige taal die overal de kop op steken. Maar de vlucht naar voren, door ons toe te vertrouwen aan het idee van een nieuwe, ontwortelde mens in een grenzeloze wereld zonder staten, helpt ons van de regen in de drup.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.