Analyse

De vliegende burger heeft een zetje nodig om te minderen

Luchtvaart Het ongemak over vliegen en klimaatschade neemt toe. Maar dat leidt nog niet tot minder vliegen. Wat moet er gebeuren?

Reclame voor Australië bij een stand op de Vakantiebeurs 2020, die van 16 tot en met 19 januari in Utrecht wordt gehouden.
Reclame voor Australië bij een stand op de Vakantiebeurs 2020, die van 16 tot en met 19 januari in Utrecht wordt gehouden. Foto Robin Utrecht

Vliegschaamte? Nooit van gehoord. Na de toelichting van de verslaggever ging er een lichtje op bij de reizigster die woensdagochtend te horen was op Radio 1. „O, dat. Ik doe thuis alles helemaal netjes. Qua eco-dingen zeg maar. Dan mag ik toch wel één keer per jaar naar Portugal met het vliegtuig?”

Aanleiding voor de radioreportage op Eindhoven Airport was een bevinding van NBTC-NIPO Research. Voor het eerst gingen Nederlanders in 2019 vaker op vakantie met het vliegtuig dan met de auto. Het aandeel van de vliegvakanties (ruim 10 miljoen) was 45 procent, het aandeel autovakanties (bijna 10 miljoen) 44 procent. Het aantal treinvakanties was slechts 4 procent, maar steeg wel met 27 procent naar 837.000.

Commentaar van Marieke Politiek, directeur van het marktonderzoeksbureau: „Er is in de maatschappij veel aandacht voor duurzaamheid, maar in het gedrag zien we dat niet terug.” Een geval van cognitieve dissonantie, zoals die bij andere onverantwoorde verleidingen ook optreedt.

Het was een week vol ongemak over vliegen. De commissie-Remkes adviseerde het kabinet om Schiphol pas verder te laten groeien en Lelystad Airport pas te openen als de stikstofuitstoot door de luchtvaart (1,1 procent van de totale stikstofuitstoot in Nederland) afneemt. Cabaretier Dolf Jansen trok zijn oproep om niet meer te vliegen in, na een twitterstorm waarin vooral het woord ‘hypocriet’ veel voorkwam. Iemand die zelf vliegt mag niets zeggen over de onwenselijkheid van vliegen, is een harde twitterwet. Stichting Natuur & Milieu opende een „afkickkliniek voor vliegverslaafden” op de Vakantiebeurs, dit weekend nog te bezoeken.

Luchtvaart, nu ‘slechts’ verantwoordelijk voor 2,5 procent van de wereldwijde CO2-uitstoot, is naar verwachting over twintig jaar de grootste vervuiler. In 2037 is het aantal passagiers namelijk verdubbeld naar 8,2 miljard. En waar andere sectoren hun emissies reduceren, richt luchtvaart zich vooral op CO2-compensatie. Maar wat is de verantwoordelijkheid van de individuele burger?

Lees ook hoe de luchtvaart wil blijven groeien

Nederland loopt achter

Vliegschaamte bestaat niet, zeggen pleitbezorgers van de luchtvaart, wijzend op de passagiersaantallen op Nederlandse luchthavens. Die blijven inderdaad groeien. Het aantal passagiers op de twee grote regionale luchthavens, Eindhoven en Rotterdam, steeg vorig jaar met respectievelijk 9 en 10 procent.

Nederland loopt achter. In Zweden en Duitsland dalen de passagiersaantallen, wat door de luchthavenexploitanten deels wordt toegeschreven aan vliegschaamte. De Europese Investeringsbank onderzocht de bereidheid om iets te doen tegen klimaatverandering. Op de vraag of ze minder willen gaan vliegen zei 75 procent van de Europeanen ja. In Nederland is dat 67 procent.

Toch is het te makkelijk, en te vroeg, om vliegschaamte in Nederland af te schrijven. Elke maatschappelijke verandering heeft tijd nodig en roept verzet op. Denk aan Zwarte Piet. In vijf jaar tijd kan het maatschappelijk sentiment omslaan. Een paar jaar geleden vlogen we nog onbekommerd, nu is het debat geopend. De volgende stap is handelen naar het nieuw verworven inzicht.

Zo pleiten linkse politici, milieu-organisaties en zelfs KLM ervoor om voor reizen tot 750 kilometer de trein te pakken. NS International verkocht in 2019 al 13 procent meer kaartjes. En het kabinet probeert de trein van Amsterdam naar Berlijn – nu 6.20 uur – te versnellen. Vanaf eind maart rijdt de Eurostar rechtstreeks van Amsterdam naar Londen.

Voor andere bestemmingen dan Londen en Parijs blijft het behelpen. Europa heeft de laatste decennia verzuimd een grensoverschrijdend hogesnelheidsnetwerk aan te leggen. Ondanks de bescheiden terugkeer van de nachttrein blijft treinen door Europa een logistieke uitdaging. Niet alleen de reis zelf, ook het boeken duurt vaak langer dan het boeken van een vliegreis. Wie consumenten uit het vliegtuig en in de trein wil krijgen, zal de kloof tussen de twee vervoermiddelen moeten dichten.

Om te beginnen het prijsverschil. De roep om een ‘eerlijke prijs’ voor vliegtickets wordt luider: een prijs zonder belastingvrijstellingen en met verdiscontering van de maatschappelijke kosten. Dure tickets zorgen wellicht voor een tweedeling: zij die blijven vliegen en zij die terugkeren naar de auto. Zulke ongelijkheid is echter niet nieuw: in Nederland maakt 8 procent van de bevolking 40 procent van de vliegreizen.

Lees ook dit essay van Floor Rusman: Vliegschaamte bestaat niet

Groei gaat te hard

KLM, Schiphol en andere partijen uit de luchtvaartsector zeggen: we hoeven niet minder te gaan vliegen, we moeten anders gaan vliegen. Technologische ontwikkelingen zullen een uitkomst bieden.

Klinkt goed, maar de verduurzaming gaat niet snel genoeg. Elk nieuw vliegtuigtype is 15 à 20 procent zuiniger dan zijn voorganger. Een vliegtuig gaat 15 à 20 jaar mee, dus dat is 1 procent per jaar. De passagiersgroei is 4 à 5 procent per jaar. Innovatie kan de groei niet bijhouden. Dat geldt ook voor de andere oplossingen waar hard aan wordt gewerkt: duurzame brandstof, elektrisch vliegen. Voor de komende tien à twintig jaar bieden ze geen soelaas.

De burger wil niet minderen, de sector kan niet minderen. Het komt aan op de derde speler: de overheid.

Die kan kiezen uit drie strategieën om gedrag van burgers te sturen: verbieden, verleiden of ontmoedigen. Bij de laatste twee horen subsidies en sancties. Een vliegverbod – u heeft recht op één vlucht per jaar – is moeilijk denkbaar. Zeker niet met de huidige VVD-minister voor luchtvaart. Vorig jaar zei minister Cora van Nieuwenhuizen in Elsevier Weekblad: „De meeste mensen weten niet eens wat vliegschaamte is. Ze werken het hele jaar hard. Mogen ze dan alsjeblieft een keer naar Antalya?”

Als de overheid de klimaatschade door vliegen wil beperken, moeten reizigers een beetje worden gestuurd. Door alternatieven voor vliegen aantrekkelijker te maken en een weekje Malediven te ontmoedigen met heffingen. Het is niet anders. De burger heeft een zetje nodig.