‘Uit de kast komen’ is nog geen emancipatie

Transgenders De gedwongen coming-out van youtuber Nikkie de Jager als transgender roept allerlei vragen op. Is het toch nog taboe om transgender te zijn? En: heb je het recht er desgewenst over te zwijgen?

Fotograaf Marvel Harris. In zijn serie Inner Journey: Into Manhood legde de Zutphense fotograaf (1995) zijn transitie vast van vrouw naar man. ” De serie won vorig jaar de Eerste Prijs bij de Zilveren Camera in de categorie Documentair Nationaal (serie).
Fotograaf Marvel Harris. In zijn serie Inner Journey: Into Manhood legde de Zutphense fotograaf (1995) zijn transitie vast van vrouw naar man. ” De serie won vorig jaar de Eerste Prijs bij de Zilveren Camera in de categorie Documentair Nationaal (serie). Foto Marvel Harris

‘Beangstigend dat het zo nieuwswaardig is.” „Ik heb het wel gehad met dat hele gender gebeuren…iedereen een happy life, klaar nu.” „Zou het niet gewoon normaal moeten zijn anno 2020 dat je transgender bent?”

Veel NRC-lezers reageerden een tikje vermoeid op de stroom nieuwsberichten over de coming-outvideo van Nikkie de Jager (25) van afgelopen maandag. We zijn met z’n allen toch wel zover dat we hier geen punt meer van maken?

Desalniettemin werd de zeventien minuten durende monoloog van de wereldberoemde beauty-youtuber en visagist uit Uden zo’n dertig miljoen keer bekeken, en was het dinsdag in 21 landen de meestbekeken YouTube-video.

Het feit dat De Jager zei dat ze werd „gechanteerd” door mensen die haar verhaal naar de media wilden lekken, droeg bij aan de media-aandacht. Tegelijk werd duidelijk dat een transverleden blijkbaar iets is waarmee je gechanteerd kúnt worden.

Dus hoe zit het eigenlijk met die transgender-emancipatie?

„Uit de kast komen bestaat bij de gratie van intolerantie”, reageerde een vader van een kind in transitie op Twitter. Alleen al het feit dát De Jager uit de kast moest komen, zegt al dat we er nog niet zijn. Toch waren de reacties overwegend positief. Ze kreeg weliswaar 100.000 duimpjes naar beneden op YouTube, maar ook 2,5 miljoen duimpjes omhoog.

Lees ook Coming-out tegen haar wil, maar niet zonder impact

De Jager is alleen „niet vergelijkbaar” met de gemiddelde transgender, zegt JeanPaul Paula, die zich als stylist veel bezighoudt met de positie van transgenders. „Velen hebben niet haar luxepositie: een moeder die haar vanaf dag één accepteert, een witte huidskleur.” In 2017 werd prostituee en transvrouw Bianca uit Venezuela vermoord in Arnhem, door een klant die schrok van haar mannelijke kenmerken.

Marvel Harris met zijn moeder.

Vertrouwensbreuk

Van de Nederlandse bevolking denkt 57 procent ‘positief’ over transgenders, volgens een rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) uit 2018. 34 procent denkt ‘neutraal’, 9 procent ‘negatief’. Zes jaar eerder lagen die percentages op respectievelijk 43, 45 en 11.

Maar cijfers zeggen niet alles, zegt psycholoog Mark Hommes (60), die stigmatisering van transgenders onderzoekt aan de Open Universiteit en tien jaar geleden zelf in transitie ging. „Mensen kijken toch met andere ogen naar je: kan ik het nog zien? Is dit een ‘echte’ man of vrouw?” Uit zijn onderzoek onder partners van mensen die uit de kast komen als transgender, blijkt dat zij een vertrouwensbreuk ervaren, en een gevoel van oneerlijkheid.

Dat Nikkie Tutorials onder druk werd gezet om haar verhaal openbaar te maken, maakt duidelijk dat sommige mensen vinden dat iemand die in transitie is geweest een geheim met zich meedraagt dat anderen horen te kennen, dat het oneerlijk is om dat niet te vertellen. Maar als transgenders erover zwijgen is dat vaak omdat ze die fase uit hun leven achter zich willen laten. „Je bent aan niemand verplicht om wat dan ook over je privéleven te vertellen”, zegt voorzitter van belangenorganisatie Transgender Netwerk Nederland Brand Berghouwer. „Maar veel mensen vinden dat je anders liegt, of onbetrouwbaar bent. Dat is een giftig idee.”

Nikkie de Jager zegt in haar video zich vaak „gevangen” te hebben gevoeld. „Het moeilijkste is nieuwe dierbaren vertellen over dat deel van je leven waar je niet meer over wilt praten.” Voor buitenstaanders ‘wordt’ iemand blijkbaar pas transgender ná de transitie, terwijl die ontwikkeling voor de mensen zelf vaak precies andersom is. Na de transitie is hun probleem ‘opgelost’, ze zijn niet meer transgender maar man of vrouw.

„De chantage is exemplarisch voor hoe transvrouwen gezien worden”, zegt Chris Rijksen (28), lid van ‘de Transketeers’, een filmmakerscollectief van drie transmannen. „Ze worden niet gezien als vrouwen en niet serieus genomen.”

Bij mensen met wie hij een hechte band heeft vindt Rijksen het van toegevoegde waarde te vertellen dat hij als meisje is geboren. „Maar ik wil niet worden gereduceerd tot alleen dat.” Uit angst voor het stempel ‘transgender’ vertelde ook youtuber Emma Wagemans (23) pas jaren na haar transitie aan haar tienduizenden volgers dat ze in een jongenslichaam was geboren, zegt ze in een video.

De neiging tot stigmatiseren neemt af bij mensen die transgenders kennen, blijkt uit onderzoek, zegt psycholoog Hommes. De ‘gendertrend’ op tv is in dat opzicht positief. Die begon in 2014 met Hij is een Zij (KRO-NCRV), later kwamen daar Love Me Gender (EO) en Geslacht! (BNN) bij. En dan won transgender Loiza Lamers ook nog eens Holland’s Next Top Model. Het aantal aanmeldingen voor transitie bij de genderteams van ziekenhuizen is explosief gestegen, wachtlijsten zijn opgelopen tot twee jaar.

Dat neemt niet weg dat veel transjongeren nog problemen ervaren. Uit de LHBT-monitor van het SCP uit 2001 blijkt dat zij twee keer zo vaak worden gepest als leeftijdgenoten, en twee keer zo vaak thuis emotioneel worden verwaarloosd of mishandeld. En jongeren die transgender zijn voelen zich drie keer zo vaak depressief als gemiddeld.

Foto’s Marvel Harris

Puberteitsremmers

Hoewel veel mensen het ongemakkelijk vinden kinderen voor hun genderdysforie te behandelen, worden sinds begin deze eeuw puberteitsremmers voorgeschreven aan kinderen die aangeven in het verkeerde lichaam geboren te zijn. Een mijlpaal in de emancipatie, zegt historicus Alex Bakker, auteur van het boek Transgender in Nederland. Een buitengewone geschiedenis. Deze hormonen voorkomen ook dat de ‘schade’ later gecorrigeerd moet worden. Bakker: „Dat scheelt een hoop psychische en fysieke ellende. Baardgroei en een lagere stem zijn moeilijk terug te draaien.” Nikkie de Jager kreeg hormonen vanaf haar veertiende, en had al op haar negentiende ook haar operaties achter de rug.

Foto Marvel Harris

De angst voor spijt achteraf is ongegrond, zegt onderzoeker Hommes. „Júíst omdat jongeren de kans krijgen in hun wensgeslacht te leven, kunnen ze het in alle rust uitproberen, voordat ze onomkeerbare ingrepen ondergaan.” Het algemeen welbevinden van adolescenten die puberteitsremmers hadden gekregen, was na hun transitie even hoog als dat van leeftijdgenoten, bleek in 2014 uit een onderzoek, waarin 55 jongeren jarenlang werden gevolgd. Eerder onderzoek wees al uit dat het aantal spijtoptanten na een geslachtsoperatie te verwaarlozen is.

Het voordeel van een onderdrukte puberteit is ook dat iemand voor de buitenwereld later „passabeler” is, zegt Bakker, oftewel niet herkenbaar als transgender. Maar wat zegt dat nog over transgender-emancipatie? Een ‘onzichtbare’ transgender wordt immers niet geaccepteerd als transgender persoon, maar als man of vrouw. „Dat is een heikel punt”, zegt Bakker. „Het mag niet zo zijn dat je alleen credits krijgt als je ‘goed gelukt’ bent. Tegelijk hebben veel transgenders zelf vaak ook de wens om in het hokje man of vrouw te komen.”

Nog helemaal aan het begin van de emancipatie staat volgens Bakker de ‘non-binaire’ groep, mensen die zich niet louter man of vrouw voelen. Uit het eerdergenoemde SCP-onderzoek blijkt dat 20 procent van de Nederlanders vindt dat er ‘iets mis is’ met iemand die zich zo voelt. „We zijn pas volledig geëmancipeerd,” zegt Chris Rijksen, „als iedereen snapt dat er verschillende genderidentiteiten zijn, en dat je daarin ook kunt switchen. Iedereen weet immers dat als je twee tantes hebt, zij ieder op hun eigen manier vrouw zijn.” Het woord ‘transgender’ is dan ook niet meer nodig, vindt hij.

„Als we er een label op moeten plakken: ja, ik ben transgender”, zegt Nikkie Tutorials in haar video. „Maar aan het eind van de dag ben ik Nikkie. En daar verandert niets aan.”