Opinie

Paleis van glas

In 010

Hoe moet het zijn geweest voor de Van Nelle-werknemers toen ze in 1931 verhuisden naar hun nieuwe fabriek in de Spaanse Polder? Die gedachte speelde door mijn hoofd toen in Donner onlangs het prachtig vormgegeven boek Van Nellefabriek. Werelderfgoed in glas en staal ten doop werd gehouden.

Het door vijf (kunst)historici geschreven werk geeft op die vraag geen direct antwoord, maar de medewerkers hebben zich, in een tijd waarin tabak nog heel gewoon was, vast en zeker in een arbeidersparadijs gewaand. Een paleis van licht, reinheid en ruimte vergeleken met het bedompte pand aan de Schiedamsedijk waar ze vandaan kwamen.

Lees maar even mee: daglicht van alle zijden, glazen hanglampen, op elke verdieping een wasruimte met verchroomde douches, ergonomische stoelen uit Amerika, en sportvelden rondom. Bedrijfsvoering op wetenschappelijke basis, noemde wethouder Kasmi het bij de presentatie. Preciezer nog: een humanistische bouwstijl.

Fabrieksdirecteur Kees van der Leeuw liet zich inspireren door de theosofie, waarin openheid en hygiëne centraal staan, en vond een geestverwant in het Rotterdamse architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt, dat een ornamentloos ontwerp maakte volgens de principes van het Nieuwe Bouwen.

Tot 1995 was het gebouw als fabriek in gebruik, daarna werd het herbestemd tot bedrijfs- en kantoorruimte. In 2014 volgde de bijschrijving als Werelderfgoed, reden tot de publicatie van het gedenkboek.

Chronologisch, gedetailleerd en degelijk beschrijven de auteurs de hele gang van zaken, omlijst met interessante tijdsbeelden over de sociale kwestie, Het Nieuwe Bouwen en Rotterdam, alsook het productieproces van thee, koffie en tabak. Beland je evenwel in het marketinghoofdstuk over Van Nelle als eventlocatie („in de race om een wereldtop te hosten”), dan ben je wel even toe aan een bak sterke koffie.

Toen ik na de presentatie langs de kantoren van de stad liep, borrelde de vraag op of er nog veel ondernemers zouden zijn die zich laten bezielen door een humanistische mensvisie? Die hun kantoortuinen en flexplekken zo inrichten dat het er ook een beetje prettig toeven is? En dan ‘s avonds een boek opslaan over kunst, filosofie of piramides in Egypte?

Zo’n man was Kees van der Leeuw.