Hoe vlucht PS752 precies werd neergehaald

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: onderzoeken hoe de Boeing in Iran is neergehaald.

De route van vlucht PS752 op 8 januari jongstleden.
De route van vlucht PS752 op 8 januari jongstleden. Beeldbewerking NRC

Op 9 januari leverden The New York Times en onderzoekscollectief Bellingcat het bewijs dat vlucht PS752 van Ukraine International Airlines een dag eerder door een raket was neergehaald. Ze analyseerden een videofilm die een inwoner van Teheran van de laatste minuten van de Boeing 737-800 had gemaakt – en had doorgestuurd. De filmer liep daarbij groot risico.

Tegenover hem staan de grappenmakers, trollen, etc. die al binnen een paar uur na de aanslag valse informatie op het net plaatsten. Voor hun speciale genoegen misbruikten ze gretig foto’s van de restanten van de Iraanse ballistische raketten die eerder die nacht op Amerikaanse bases waren afgevuurd. Op 8 januari verschenen ook foto’s waarop de kop van een Russische Tor-M1-raket te zien was. Hij lag in een stenen goot. De Tor is een kleine uitvoering van de Boek-raket waarmee vlucht MH17 werd neergehaald. Hij heeft een springlading van 15 kg (de Boek heeft 70 kg) en zijn bereik is ongeveer 12 km. De springlading bevindt zich vér achter de neus van de raket. Dat bij de finale ontploffing (vlakbij het doel) de kop vrijwel intact wegspat is normaal.

Foto van de TOR-raket die verspreid werd via Twitter. De aarde is niet omgewoeld en er groeit onkruid rondom de raket.

‘Reverse imaging’ bracht geen oudere versie van de Tor-foto aan het licht, maar toch is het onmiskenbaar een foto van een kop die al heel lang in die goot lag. Er is onkruid naar binnen gedrongen en de aarde rond de kop blijkt niet vers omgewoeld.

Mogelijk is het dit valse Tor-spoor (getwitterd door ene Ashkan Monfared) dat sommigen deed concluderen dat vlucht PS752 door een Tor-M1 was neergehaald. De inlichtingendiensten meldden zelfs dat twee raketten waren gebruikt. Bewijs ontbrak. Belangrijk: de Tor wordt verticaal gelanceerd.

De doorbraak kwam op 9 januari toen de Bellingcat-groep en het Visual Investigations-team van The New York Times met hun analyse van de genoemde video kwamen. De echtheid van het filmpje was geverifieerd en inmiddels had geolocatie plaats gevonden: de positie van de filmer was tot op een paar meter precies in kaart gebracht. Hij stond die vroege, koude ochtend in het donker, maar onder een lantaarn, bij een kaal bouwterrein in het voorstadje Parand. Vóór hem holden twee vrolijke honden. Waaróm hij daar de hemel filmde werd niet duidelijk.

De Times heeft voor de accuratesse bij Maxar Technologies nog een actuele satellietfoto van de omgeving gekocht maar veel verschilde die niet van recente Google Earth-opnames. Geolocatie was sowieso niet lastig omdat de in Londen wonende Nariman Gharib, die het filmpje doorgaf, de plaats bekendmaakte. Het filmpje toont een van links komende raket die ontploft bij een tot dan onzichtbaar object. Tussen de lichtflits en de knal zitten 10,7 seconden (af te meten aan de onderzijde van de film). Het betekent dat de afstand tussen filmer en explosie 3,54 km was, want de geluidssnelheid is 330 m/s. Ga je, gezien de lage temperatuur (het was tegen het vriespunt) uit van een wat lagere snelheid (320 m/s) en neem je voor het gemeten tijdsinterval 10,5 seconde dan kom je uit op een afstand van 3,35 km. Zo liggen de marges.

Driemaal de gebouwhoogte

Ook de hoogte van de explosie is te schatten. Het gebouw van vijf verdiepingen waarboven de explosie te zien is staat op 105 meter afstand van de filmer. (Op te meten bij Google Earth of OpenStreetMap.) Vrij precies blijkt de explosie-hoogte (gemeten in graden boven de horizon) driemaal de gebouwhoogte (in graden). Als het gebouw 20 meter hoog is (per verdieping 4 meter) dan valt uit te rekenen dat de explosie op een hoogte van ongeveer 1,7 km plaats vond. Stel je de gebouwhoogte op 18 meter dan kom je op 1,6 km.

Still uit de eerste video die Bellingcat en de New York Times analyseerden.

Tot 15 januari vielen deze uitkomsten niet goed te rijmen met de gedetailleerde vlucht-reconstructie die ‘flight tracker’ Flightradar24 op zijn website plaatste. De hoogte klopte, want de laatste hoogte die voor de Boeing was gemeld (na correctie voor de hoogte van het vliegveld van Teheran) was 1430 meter, en hij steeg op dat moment met een snelheid van 125 meter per 10 seconden. Maar de richting waarin de filmer de explosie zag lag vér voorbij de laatste positie die Flightradar24 opgaf.

Flightradar24 is in zijn positiebepaling heel precies, bevestigt de Delftse luchtvaartexpert Joris Melkert. In principe net zo precies als GPS, want de website gebruikt de GPS-bepalingen die de vliegtuigtransponder met behulp van het zogenoemde ADS-B-systeem uitzendt. De update-intervallen van ADS-B lagen bij vlucht PS752 rond de twee, drie seconden. Maar tussen de laatste positiebepaling en de plaats van de explosie ligt een afstand van ongeveer 3 km en een tijdsinterval van ruim 20 seconden – zonder enig ADS-B-signaal.

Toch staat de echtheid van het Parand-filmpje buiten kijf. De plaats vanwaar werd gefilmd is later zelfs, op verzoek, ook nog bij daglicht gefilmd – daar waren de honden weer. Er kwamen meer films die het beeld bevestigden en er viel zelfs vast te stellen vanwaar de raket was afgevuurd. Zoals de site Wikimapia laat zien ligt een paar kilometer ten noorden van Parand, achter de heuvels, een uitgestrekt militair gebied, inclusief een militaire basis. Uit dit gebied kwam de raket.

Op 14 januari verscheen opeens een YouTube-film met nachtelijke beelden van een bewakingscamera waarop te zien is hoe twee raketten met een interval van 30 seconden op een ver vliegtuig worden afgevuurden en 24 seconden na elkaar ontploffen. Het is ‘fake’ genoemd omdat de datum niet klopte – maar er is misschien een Perzisch datumschema gebruikt. The New York Times verifieerde de echtheid en ontdekte de locatie van de camera. Het blijkt dat de raketten op 13 km afstand van de Boeing werden afgevuurd. Ook al omdat ze horizontaal en niet verticaal werden gelanceerd rijst de vraag: misschien waren het wel geen Tor-M1-raketten.

The New York Times komt tot een nieuw scenario: de eerste raket trof de Boeing heel kort na de laatste positiebepaling van Flightradar24 en schakelde de elektriciteit en/of transponder uit. Pas na inslag van de tweede raket vloog de Boeing in brand zonder overigens uiteen te vallen, zoals vlucht MH17 overkwam. Misschien bleef het toestel zelfs bestuurbaar en heeft de piloot geprobeerd het vliegveld te bereiken. Er zijn films waarop te zien is hoe het fel brandende vliegtuig soms weer wat stijgt.

Het nieuwe scenario verklaart de hierboven genoemde ‘radiostilte’. Zeker verklaart het waarom de filmer de hemel stond te filmen: er was net een explosie geweest. De man (‘Javad’) die de bewakingsfilm op YouTube zette is volgens BuzzFeed ondergedoken.

Met medewerking van Arlen Poort