Analyse

Regeren tot het uiterste: een leven lang dezelfde leiders

Langzittende machthebbers Weinig leiders zo creatief als de Russische president Poetin om koste wat kost aan de macht te blijven binnen de marges van de wet. Maar hij is niet de enige.

Bewerkte foto’s van hoe presidenten Poetin, Xi en Erdogan er op veel oudere leeftijd zouden kunnen uitzien. Beeldbewerking door NRC: in Photoshop is de huid oud gemaakt en zijn haarkleur en haarlijnen aangepast.
Bewerkte foto’s van hoe presidenten Poetin, Xi en Erdogan er op veel oudere leeftijd zouden kunnen uitzien. Beeldbewerking door NRC: in Photoshop is de huid oud gemaakt en zijn haarkleur en haarlijnen aangepast. Beeld Kremlin, TCCB, NPC PRC/Bewerking NRC

Voorlopig zijn we niet van ze af. Niet van hun tronies en niet van hun streken. Xi Jinping en Vladimir Poetin. Het heeft er alle schijn van dat ze ons nog tot ver in dit nieuwe decennium zullen begeleiden. Autocraten blijven graag plakken. De huidige leiders van China en Rusland zijn op die regel geen uitzondering en zijn daarin anno 2020 ook niet uniek.

Poetin, Xi en ook de Turkse president Erdogan, zijn niet weg te branden, maar ze zijn nog ver verwijderd van de huidige recordhouders. De lijst langzitters wordt aangevoerd door Paul Biya, president van Kameroen. Hij gaat al 44 jaar mee. Ali Khamenei, eerst president en nu Opperste Leider van Iran heeft er al 38 jaar opzitten. Langstzittende westerse leider is kanselier Angela Merkel, met 14 jaar.

In de Russische politiek is niets wat het lijkt. Hoe weten journalisten dan toch wat er zich afspeelt achter de hoge muren van het Kremlin?

Beperkte ambtstermijnen zijn een vorm van democratische hygiëne. Korte termijnen stimuleren debat, concurrentie en verjonging. Lange zittingsperioden worden vaak verdedigd vanuit de noodzaak orde en gezag te handhaven, maar werken vriendjespolitiek, corruptie, stilstand en apathie in de hand.

Machthebbers zelf raken nog weleens het zicht op hun eigen houdbaarheid kwijt. Macht werkt verslavend, en het hoge ambt biedt immuniteit tegen vervolging. Soms is stug doorgaan de enige manier om aanklachten wegens corruptie of schending van mensenrechten te ontlopen.

Dat moet dan wel nog even geregeld worden. Maar dat is les één uit het lesboek voor dictators: nadert het einde van uw wettelijke ambtstermijn, verander dan de wet!

Het constitutionele keurslijf

De eenvoudigste oplossing is om de limiet op de ambtstermijn aan te passen. Van één termijn naar twee termijnen. Of, zoals Xi Jinping het in 2018 liet regelen, van twee termijnen naar oneindig. De Chinese leider mocht in principe aanblijven tot in 2023, maar na een grondwetswijziging mag hij zo lang blijven als hij wil – of zo lang als de heersende groep in de Communistische Partij hem tolereert.

Recep Tayyip Erdogan, president van Turkije had een ander probleem. Hij was premier en werd president omdat de maximale termijn die zijn partij aan een premierschap stelde was verstreken. Maar een Turkse president had geen macht en mocht ook geen partijleider zijn. Erdogan trad in 2014 aan als president, in 2017 liet hij de grondwet wijzigen. Turkije kreeg een presidentieel stelsel met een machtige president die ook lid van een partij mag zijn.

Vladimir Poetin groeide jaren geleden al eens uit het constitutionele keurslijf. Hij loste dat toen op door het op een akkoordje te gooien met zijn Dmitri Medvedev. In 2008 werd president Poetin premier en vicepremier Medvedev president. In 2012 werd premier Poetin weer president en president Medvedev premier. Al met al is Poetin inmiddels twintig jaar aan de macht. Zijn termijn verloopt in 2024, maar of hij dan ook vertrekt?

De Russische president verraste Kremlinwatchers deze week met een reorganisatie van de staatsmacht. Poetin wil regionale bestuurders, de Doema, de staatsraad en de premier meer bevoegdheden geven. De president zou dan minder machtig worden. Eén manier om de aankondiging te lezen is dat de baan die Poetin niet meer kan vervullen na 2024 minder machtig wordt, terwijl functies die wel openliggen juist interessanter worden. Of hij van een van die opties gebruik zal maken weet niemand.

Poetin zou ook nog kunnen aansturen op een fusie met Wit-Rusland en de baas worden van de nieuwe staat. Op dit moment zitten de fusiebesprekingen evenwel vast.

Poetin heeft dus opties genoeg om door te gaan na zijn 24-jarig jubileum. De Financial Times interviewde al eens vijftig Russische jongeren die geen leven zonder hem kennen. Poetin maakte een einde aan de chaotische jaren onder Jeltsin. Hij beloofde stabiliteit en economische vooruitgang, in combinatie met zeer beperkte politieke vrijheden. Veel jongeren accepteren die ruil, zo blijkt. Jongeren die het niet eens zijn met de koers merken dat het een enorme opgave is om tegen de staatsmacht én de desinteresse van generatiegenoten op te boksen. Poetin heeft politiek saai gemaakt en stoot jonge concurrenten daardoor af.

Benoeming voor het leven

President Trump kan nog een keer verkozen worden en de VS zijn geen autocratie. Maar ook Trump heeft al de grenzen opgezocht van democratische principes als onafhankelijke rechters, vrije pers, scheiding van privé en zakelijk. Ook heeft hij met een zeker respect gesproken over Poetin en Xi. Nadat Xi de regels had gewijzigd opperde Trump dat benoeming voor het leven ook eens in de VS geprobeerd kon worden. Dat is niet aan de orde. Wel houdt adviesbureau Eurasia Group er rekening mee dat de presidentskandidaten van beide partijen bij nipt verlies in november zouden kunnen weigeren zich daarbij neer te leggen.

Correctie (31 januari 2020): In een eerdere versie van dit stuk stond dat Vladimir Poetin en Dmitri Medvedev tussen 2012 en 2016 stuivertje wisselden. Dat gebeurde tussen 2008 en 2012. Dat is hierboven aangepast.