Reportage

Brexit kust zelfs in Wales het nationalisme wakker

Wales De kans bestaat dat het Verenigd Koninkrijk uiteenvalt als Brexit na 31 januari een feit is. Zelfs in het gematigde Wales groeit de animo voor afscheiding. „We hebben hier binnen tien jaar een onafhankelijkheidsreferendum.”

Bezoekers van een bijeenkomst over onafhankelijkheid voor Wales wachten in een pub tot de toespraken van nationalistische politici beginnen.

Bezoekers van een bijeenkomst over onafhankelijkheid voor Wales wachten in een pub tot de toespraken van nationalistische politici beginnen.

Foto Merlin Daleman

Voor een bron van emotioneel nationalisme, van verzet tegen een bestuur op afstand, is het meer Llyn Celyn een serene plek. Dit is Wales. Dus spreek je de dubbele ‘L’ van Llyn, ‘meer’, uit door je tong naar links te leggen en dan via de rechterkant van je mond lucht uit te blazen. Op de oever grazen schapen, overal klinkt water, snelstromend uit een aanvoerbuis, druppelend van steen tot steen uit de bergen.

Toch wekt het water woede op. Voor 1965 was dit geen meer, maar een vallei, met boerderijen, een kerkje, een begraafplaats die in de lente vol stond met krokussen en een gehucht, genaamd Capel Celyn. Toen verrees een stuwdam en veranderde de vallei in een waterreservoir. Toen werden de gebouwen afgebroken, de zestig bewoners van het dorpje elders ondergebracht en de doden herbegraven.

Het is louter koud water dat hier nog slaapt, rouwde een Welshe bard in een klaagzang. Dat koude water stroomt sindsdien via de rivier de Dee naar Chester en Liverpool – Engelse steden.

De stuwdam is een juweeltje voor liefhebbers van stuwdammen. Ynyr Jones komt toevallig aanrijden om een hek te repareren. Jones onderhoudt de dam voor het lokale nutsbedrijf. „Wat ik mooi vind, is dat er geen beton is gebruikt.” De kern van de dam is van klei, verstevigd met rotsblokken. Die materialen komen uit de omgeving. Als gevolg daarvan beweegt de dam jaarlijks een paar millimeter. Jones: „Ik zie het als een levend wezen.”

Uit verse graffiti op rotsblokken blijkt dat de dam andere sentimenten losmaakt. Fe godwn ni eto, staat er gekalkt. Wij zullen opstaan. Rhyddid Cymru. Vrijheid voor Wales. Het embleem van de Free Wales Army, een verzetsbeweging die nooit echt van de grond kwam, maar wel een partij oude wapens overnam van de IRA, siert een stuk steen. De verdronken vallei komt zelfs langs in het derde seizoen van hitserie The Crown. Als prins Charles Welsh moet leren, vertelt zijn docent over de gebeurtenissen. De borden die dambezoekers nu waarschuwen voor stromingen zijn versierd met stickers die pleiten voor onafhankelijkheid.

Die boodschap komt ook terug in politieke retoriek en in opiniepeilingen. Onderzoeksbureau Yougov constateerde onlangs dat 24 procent van de Welsh een uittreden uit het Verenigd Koninkrijk steunt. Als Wales dan ook lid blijft van de EU is 33 procent van de bevolking bereid Londen vaarwel te zeggen. Onafhankelijkheid is een minderheidsstandpunt, maar de toename in steun is aanzienlijk.

In 2014, het jaar nadat toenmalig premier David Cameron een referendum over EU-lidmaatschap beloofde, steunde 14 procent onafhankelijkheid. Nationalisten ruiken hun kans door de recente Brexit-chaos. „We gaan hier binnen tien jaar een onafhankelijkheidsreferendum krijgen”, zei Adam Price, leider van Plaid Cymru, de Welshe nationalisten, op het partijcongres in oktober. „Het VK zal in een paar korte jaren ophouden te bestaan in zijn huidige vorm.”

De weg naar onafhankelijkheid is lang, maar Elwyn Edwards weet waar die begon. „Bij Capel Celyn”, zegt Edwards in een kroeg in Bala, het dichtstbijzijnde stadje. „Toen de vallei onder water werd gezet, werden Welshe nationalisten wakker. Te laat, maar wel wakker.” Edwards is in de zeventig. „Ik woonde in de jaren vijftig met mijn ouders buiten de vallei. We hadden er familie. Ik ging er in de beekjes vissen”, zegt Edwards.

Toen hij dertien was toog hij met streekgenoten in twee bussen naar Liverpool om te demonstreren tegen de plannen om de vallei onder water te zetten. Daar miste hij een schooldag voor. Na terugkomst kreeg hij stokslagen van het schoolhoofd. „Een Welshman, maar terwijl hij mij sloeg gaf hij mij een donderpreek in het Engels. Mijn familieleden waren socialisten, maar op dat moment werd ik pardoes een nationalist.”

Vlaggenstokken

Op een geniepig koude avond, de eerste sneeuw viel al begin november, stroomt de pub Plas Coch, het Rode Huis, in Bala vol. Een vijftigtal bezoekers komt af op een bijeenkomst van Yes! Cymru, de activistische onafhankelijkheidsorganisatie. Een tiener worstelt om vlaggenstokken door de deuropening te krijgen. Een groep mannen stapt binnen, bestelt een pint en gaat zitten.

Aan een tafeltje roert Mabon ap Gwynfor in een latte waarin ieder spoor van koffie ontbreekt. Hij is een van de organisatoren van de avond. „Ap betekent zoon. Dus mijn naam is eigenlijk zoon van Gwynfor”, legt hij uit.

De 41-jarige activist is overtuigd van de noodzaak van een zelfstandig Wales. „In 1283 werd Wales ingelijfd door de Engelsen. En nog steeds behoren delen van Wales tot de armste, meest achtergebleven en minst ontwikkelde van het VK”, zegt Ap Gwynfor. „Wat hebben de Engelsen ooit voor ons gedaan?”

Het verhaal van de economie van Wales is het verhaal van hoogtijdagen die steeds verder in het verleden liggen. De kolenmijnen zijn gesloten. De staalindustrie van Zuid-Wales is tanende. De kleinschalige landbouw bestaat bij de gratie van EU-subsidies. Op de flanken van de leisteengroeven, waar een eeuw geleden tienduizenden arbeiders levensgevaarlijk werk verrichtten, hangen nu roetsjbanen. Voor 80 pond sjezen toeristen naar beneden. Buiten steden als Cardiff en Swansea is toerisme de meest florerende sector.

Vergelijkend economisch onderzoek van Eurostat laat zien dat de Welsh naar West-Europese maatstaven inderdaad arm zijn. Het gemiddelde inkomen per hoofd van de bevolking in Wales is het laagste van alle Britse regio’s en ligt op het niveau van Slowakije en Portugal.

„Nooit heeft de Britse regering willen investeren in een snelweg die het noorden met het zuiden van Wales verbindt. Nooit is er geld geweest voor moderne spoorverbindingen. Dan is het niet gek dat bedrijven wegblijven”, zegt Ap Gwynfor.

„Londen neemt ons potentieel nooit serieus. Er lag een plan om in de baai van Swansea de eerste Britse getijdenkrachtcentrale te bouwen. De regering vond het project van ruim een miljard pond te duur, terwijl er wel geld was voor de zoveelste nieuwe metroverbinding in Londen. Wij zijn een armoedig land, rijk aan grondstoffen.”

De Welshe nationalisten beloven Wales tot bloei te laten komen. Ap Gwynfor kan bedreven een mooie toekomst schetsen, maar heeft geen antwoord op cruciale vragen die Brexiteers de afgelopen jaren ook ontweken. Riskeert Wales met onafhankelijkheid niet een harde grens met Engeland, de belangrijkste handelspartner? „We weten nog niet hoe we dat gaan oplossen”, zegt Ap Gwynfor. Blijft Wales leunen op de Britse krijgsmacht en inlichtingendiensten voor defensie en veiligheid? Moet Wales een eigen munt invoeren? Wordt een onafhankelijk Wales een republiek of blijft het onderdeel van het Gemenebest? „Ik zou af willen van het Britse koningshuis, maar het pond sterling behouden.” Hoe het moet met alle muntstukken met het gelaat van de vorstin erop, laat hij in het midden.

Welshe nationalisten turen graag naar dat andere land dat een moeizame relatie met Engeland onderhoudt: Schotland. Er is lichte jaloezie, want de Schotten, die vijfhonderd jaar na de Welsh in 1707 toetraden tot een unie met Engeland, hebben grotere autonomie. Ze hebben hun eigen rechtsstelsel, kunnen belasting heffen, hebben een culturele identiteit die meer bekendheid geniet. Over William Wallace en Mary Stuart worden dure Hollywoodfilms gemaakt, maar wie kent nou Llywelyn ap Gruffydd, de laatste onafhankelijke prins van Wales? De Welshe taal is rijk aan dichters en schrijvers, maar ook een wereld die voor buitenstaanders moeilijk doordringbaar is.

Er zijn hoge verwachtingen voor Schotland. De onafhankelijkheidsbeweging daar is verder. De Schotse nationalisten vormen al de deelregering. Partijleider en premier Nicola Sturgeon voert de druk op voor een tweede onafhankelijkheidsreferendum. De Welshe nationalisten denken pas aan zet te zijn als Schotland zich heeft afgescheiden, als de doos van Pandora wagenwijd openstaat.

Foto Merlin Daleman

Aanklacht tegen Labour

Liz Saville-Roberts weet dat ze politieke bergen moet verzetten. In Plas Coch wacht ze tot ze de zaal mag toespreken. De 55-jarige Saville-Roberts is geen doorsnee-politicus of -nationalist. Waar Britse politici buitenlandse journalisten zelden zien staan, kreeg een Zwitserse correspondent die ze een maand eerder ontmoette een warme knuffel van haar. Saville-Roberts is in Londen geboren, maar huwde een Welshman, leerde de taal en is nu de fractieleider van Plaid Cymru in het Britse Lagerhuis. „Er zijn emotionele argumenten voor onafhankelijkheid, maar we moeten ook overtuigen met de economische redenering”, zegt Saville-Roberts.

Een pleidooi voor onafhankelijkheid is een aanklacht tegen Labour, de arbeiderspartij die decennialang heerste in de mijnbouwdorpjes en industriesteden. Nog steeds bekleedt Labour een meerderheid van de Welshe Lagerhuiszetels (22 van de 40) en is de partij de dominante kracht in het lokale parlement in Cardiff (29 van de 60 zetels, regeringspartij).

Een meerderheid van de Welsh stemde in 2016 vóór Brexit. Nationalisten interpreteren dat als teken van onvrede over het Labour-bewind, aanhoudende armoede en werkloosheid en wegkwijnende industriestadjes als Milford Haven, Abergavenny en Merthyr Tydfil. Daar stemde men in 2016 massaal voor de Brexit, in de Welsh-sprekende gebieden van Noord-Wales was een meerderheid voor Remain.

In 2021 zijn er lokale verkiezingen. Om aan te tonen dat onafhankelijkheid breder gedragen wordt, zal Plaid Cymru een ongekende zege moeten behalen. Dat betekent Labour van de troon stoten, en de Tories en de Brexit Party, die eveneens een oogje hebben op Wales, klein houden. Ongenoegen is vruchtbare politieke grond, waar meerdere partijen op hun eigen manier van hopen te profiteren. „Wij kunnen alleen succesvol zijn als we kiezers aan ons binden die geen Welsh spreken, die in steden wonen waar de Welshe identiteit minder leeft”, zegt Saville-Roberts.

Liz Savilla Roberts in Plas Coch. Foto Merlin Daleman

Dertig kiepwagens

Op de stuwdam van Capel Celyn komt Allan Roberts aangecrost op zijn quad. Zijn familie boert al driehonderd jaar in de omgeving. Roberts werkte als ingenieur buiten Wales, maar keerde terug om het familiebedrijf over te nemen.

Zijn grootvader zag rond 1910 al Engelse ingenieurs rondlopen. Zij wilden toen al de vallei indammen, maar door de Eerste Wereldoorlog gingen de plannen niet door. Roberts vader zag de ingenieurs in de jaren vijftig terugkomen. Hij besloot niet deel te nemen aan het verzet tegen de dam. „Hij verhuurde dertig kiepwagens aan de bouwbedrijven. If you cannot beat them, join them”, zegt Roberts.

Lees ook: Britse kiezer wil wat liefde en aandacht van de politiek

Roberts begrijpt de gevoeligheden. Hij is tenslotte ook een Welshman. Toch wil hij wat nuanceren. Het was logisch dat hier een reservoir moest komen. Meerdere rivieren kwamen samen in de vallei. Het regent hier bijna iedere dag. Voor de bewoners van Llyn Celyn is ander onderdak geregeld in dorpjes in de omgeving, zegt Roberts.

Terwijl een van zijn schaapshonden in een koeienvlaai rolt, wijst Roberts naar de graffiti. Hij legt uit dat het stedelijk gebied rondom Liverpool uiteindelijk veel minder van het water gebruikte dan aanvankelijk was gedacht. In 2005 bood de gemeenteraad van Liverpool excuses aan voor de gang van zaken in de jaren zestig.

„De stuwdam is ook een waterkrachtcentrale”, zegt Roberts. „Ogenschijnlijk fantastisch! We leven in een tijd van klimaatverandering, we willen af van fossiele brandstoffen.” Dan legt hij uit hoe vaak de waterkrachtcentrale in revisie is, hoe noch de lokale, noch de regionale en landelijke politiek omkijkt naar het meer.

Roberts: „Je zou hier zo veel mee kunnen doen. Dit kan een voorbeeld zijn van hoe een controversieel project uiteindelijk leidt tot een belangrijke bron van duurzame en schone energie. Maar voor die praktische zaken is geen interesse.” Nationalisten, ziet hij, blijven het meer liever zien als voorbeeld van onderdrukking door de Engelsen. Roberts: „Ze houden vast aan het symbolische belang van Llyn Celyn.”

Correctie (20 januari 2020): De stuwdam bij Llyn Celyn werd in een eerdere versie van dit artikel per abuis een strekdam genoemd. Dat is hierboven gecorrigeerd.