‘Voor deze order geeft Damen niets terug’

Scheepsbouw Een opdracht voor vier fregatten wordt voor een groot deel in Duitsland uitgevoerd. Het levert hoofdaannemer Damen Shipyards nog steeds veel werk op, zegt directeur Richard Keulen.

Op de werf van Damen Shipyards wordt een amfibisch transportschip gerenoveerd.
Op de werf van Damen Shipyards wordt een amfibisch transportschip gerenoveerd. Foto Joris van Gennip / HH

Om te kunnen winnen, moest Duitsland er zelf ook beter van worden, dat was duidelijk. De klus zou immers uit Duits belastinggeld worden betaald.

Het werd 80 procent, vertelt Richard Keulen, directeur verkoopondersteuning bij Damen Shipyards Naval Shipbuilding, de Zeeuwse marinetak van de scheepsbouwer uit Gorinchem. Zo’n 80 procent van de 4,5 miljard euro die het Duitse ministerie van Defensie aan de bouw van vier MKS-180 fregatten gaat besteden, zal in Duitsland worden uitgegeven. „Maar dan levert het nog steeds voor honderden mensen werk op in Nederland, hoor. En tientallen nieuwe banen in het projectmanagement.”

Voordat Keulen bij Damen ging werken, zat hij bij het ministerie van Defensie, en daarvoor werkte hij „als tevreden gebruiker van Damenschepen” bij de marine. Aan de telefoon licht hij de order van de Duitse marine voor vier geavanceerde Mehrzweckkampfschiffe type 180 toe.

De bouw van de circa 167 meter lange fregatten zal op werven van Blohm + Voss gebeuren, dochter van de Duitse scheepswerfgroep Lürssen. Blohm + Voss heeft een grote werf in Hamburg. Voor de wapensystemen gelden vergelijkbare afspraken. Naar Thales Nederland, de Nederlandse tak van de Franse wapenleverancier, zal 30 procent van het bedrag gaan dat voor wapens is gereserveerd. De rest wordt besteed bij de Duitse tak van Thales en andere Duitse bedrijven. Die percentages stonden niet als harde eis in de aanbestedingsdocumenten, zegt Keulen. „Maar dat speelt op de achtergrond wel mee.”

Onderzeebootrace

Damen treedt in deze klus op als hoofdaannemer; het bedrijf doet het projectmanagement en maakt het ontwerp. „Van het bedenken tot de aflevering wordt onze verantwoordelijkheid.” Ook al haalt Damen maar een beperkt deel van de miljarden binnen, het bedrijf is „blij en dankbaar” met de klus. „We moeten voor deze opdracht als hoofdaannemer de hele bouw begeleiden en de supply chain managen in Duitsland. Die kennis nemen we mee naar Nederland. Er wordt veel geroepen over opdrachten in Nederland [hij doelt op de vier onderzeeboten die het Nederlandse ministerie van Defensie wil aanschaffen] en nu kunnen we laten zien dat we een marinebouwer zijn die het hele palet in huis heeft.”

Het Duitse ministerie van Defensie schreef in 2016 een Europese openbare aanbesteding voor de fregatten uit. Verliezer in die strijd is nu German Naval Yards met TKMS, de marinetak van de Duitse industriegigant Thyssenkrupp. TKMS is ook in de race voor de vier onderzeeërs die Nederland wil kopen ter vervanging van de Walrusklasse – een miljardenklus waar ook Damen Shipyards op aast.

Dat Damen nu wint, betekent niet dat TKMS de Nederlandse onderzeeboten krijgt. Tijdens de aanbesteding van de fregatten waren er wel speculaties over een zekere uitruil tussen de landen. De geruchten werden gevoed door een besloten bespreking op hoog niveau in het voorjaar van 2018 tussen Nederland en Duitsland, die toen al jaren overleg voerden over een mogelijke samenwerking op het gebied van defensiematerieel. Volgens de goed ingevoerde website Defense Newsging het ook over onderzeeboten. „Het verhaal is dat Nederland eventueel zou aansluiten bij Noorwegen en Duitsland, voor de aanschaf van Duitse onderzeeboten”, licht Jaime Karremann, defensiekenner en hoofdredacteur van marineschepen.nl toe. „In ruil daarvoor zou Nederland schepen mogen bouwen voor Duitsland. Maar dat overleg klapte in datzelfde jaar, omdat Duitsland geen garanties zou willen geven over die schepen.”

De MKS 180-fregatten lijken geheel los te staan van die mislukte deal, zegt Karremann. „Dat was gewoon een openbare aanbesteding, die Damen heeft gewonnen.” Keulen van Damen Shipyards zegt daarover: „We zijn niet bij de politieke besluitvorming betrokken. Je weet dus ook niet tot welke afspraken dat leidt. Maar dit hebben we op eigen kracht gewonnen volgens de spelregels. Dan hoef je daar geen dingen voor terug te geven.”

In Duitsland bestaat nu de vrees dat Thyssenkrupp twee keer achter het net zal vissen. TKMS krijgt niet de fregatten, en misschien ook wel niet de Nederlandse onderzeeboten. In de ‘defensie industrie strategie’ van 2018 stond immers de wens beschreven zoveel mogelijk werk aan de Nederlandse industrie te gunnen. Karremann: „Maar alle partijen die meedingen naar de onderzeeboten hebben inmiddels partners in Nederland gevonden.” Naval dient in met scheepsbouwer IHC, en TKMS heeft plannen voor een submarine valley in Den Helder. „Dus dat verschil is niet meer zo zichtbaar.” Je weet nooit wat echt meespeelt in een toewijzing, zegt Karremann. „Maar concrete aanwijzingen voor afspraken zijn er niet.”

Strafrechtelijk onderzoek

Of het feit dat Damen in een strafrechtelijk onderzoek naar mogelijke omkoping zit, een rol heeft gespeeld in de aanbesteding, wil Keulen niet zeggen. En waarom Damen precies deze klus gewonnen, weet hij nog niet. „We hebben alleen de mededeling gekregen van het ministerie. Dit proces heeft jaren geduurd, we zijn echt op duizenden punten bevraagd. Het is enorm lastig om nu te zeggen: hierom waren we beter of slechter. We weten ook niet wat de anderen hebben ingediend. Maar het Duitse parlement moet dit nog goedkeuren. De Bondsdag zal wel worden uitgelegd waarom wij gekozen zijn.”