Wouter Bos over Invest-NL: voor minder dan 5 miljoen hoef je hier niet aan te kloppen

Wouter Bos | Directeur Invest-NL Het nieuwe investeringsfonds van de Nederlandse overheid is deze donderdag actief geworden. „We pretenderen niet dat we het beter weten dan de markt, wel dat we meer krassen mogen oplopen.”

„Invest-NL gaat zich primair richten op de energietransitie en op het helpen van scale-ups”, zegt directeur Wouter Bos.
„Invest-NL gaat zich primair richten op de energietransitie en op het helpen van scale-ups”, zegt directeur Wouter Bos. Foto Remko de Waal

Veertien maanden. Zo lang al wacht oud-minister van Financiën en voormalig bestuursvoorzitter van het VUmc Wouter Bos (56) op dit moment. Deze donderdag gaan de deuren open van Invest-NL, het nieuwe investeringsvehikel van de Nederlandse overheid. Met een vermogen van 1,7 miljard euro wil Invest-NL investeren in projecten en bedrijven die kansrijk zijn én maatschappelijk waardevol, maar zonder steun niet van de grond komen. „Daar waar private financiers nog niet durven instappen omdat de risico’s te groot zijn, komen wij aan zet”, zegt Bos.

Invest-NL is gevestigd tussen de Nederlandse haute finance, in een van de Symphony-torens aan de Amsterdamse Zuidas, in afwachting van verhuizing naar het bescheidener Sloterdijk. Dinsdag, twee dagen voor de officiële start, staat op alle ramen en borden nog keurig „Invest-NL in opbouw”. Donderdag zou iemand met een krabbertje komen om overal de woorden „in opbouw” te verwijderen. En vanaf dat moment mogen de medewerkers van Bos ook pas hun visitekaartjes afgeven. Tot dan gaat alles mondeling.

De omzichtige benadering illustreert het politieke spanningsveld waarbinnen Invest-NL opereert. Het parlement heeft oeverloos gedebatteerd over wat Invest-NL nou wel, en vooral niet mag doen. Bos heeft het hele proces naar eigen zeggen „rustig afgewacht”.

Het oorspronkelijke plan, een budget van 2,5 miljard euro en samengaan met ontwikkelingsbank FMO om ook internationaal te kunnen investeren, werd geschrapt. Te ingewikkeld en te weinig „synergie”.

De afgelopen maanden hebben Bos en zijn medewerkers, nu ruim veertig, gebruikt om markten te verkennen en focus aan te brengen in de doelstelling van Invest-NL. „Het financieren van maatschappelijke transities en toegang bieden tot nieuwe toetreders op de markten was akelig breed”, zegt hij. „Invest-NL gaat zich nu primair richten op de energietransitie en op het helpen van scale-ups – bedrijven die de start-upfase willen ontgroeien.”

Wildgroei

In de aanloop zwol ook de kritiek aan op Invest-NL. Nederland kent al zoveel zogeheten ‘revolverende’ overheidsfondsen, klonk het. De Algemene Rekenkamer telde er ‘ten minste’ dertig, de meeste van na 2008, met een toegezegd vermogen van samen 3,6 miljard euro. En de verantwoording over wat deze fondsen precies doen is gebrekkig, zei de Rekenkamer, net als het toezicht. Bovendien slaagde een voorloper van Invest-NL, de Nederlandse Investeringsinstelling (NLII), er niet in voldoende geschikte projecten te vinden, waarna ze werd opgedoekt.

Ook vanuit de financiële sector doken bezwaren op: Invest-NL wil opereren als wegbereider voor private investeringen, maar gaat het investeringsvehikel niet juist zorgen voor verdringing van marktpartijen? En waarom zou een overheidsfonds beter kunnen inschatten welke investeringen goed zijn dan de markt?

Bos is niet onder de indruk van de kritiek. Hij verwijst naar Mariana Mazzucato, de Italiaans-Amerikaanse econoom die heeft aangetoond dat belangrijke innovaties en bedrijfssuccessen in veel gevallen (mede) tot stand zijn gekomen dankzij steun van de overheid. En bovendien, zegt Bos: „Dit soort fondsen werkt in het buitenland ook goed, dus waarom in Nederland niet?”

We willen het risicokapitaal voor de energietransitie verviervoudigen en het percentage scale-ups dat succesvol doorgroeit verdubbelen

Wouter Bos directeur Invest-NL

Wat gaat Invest-NL nou precies doen? Bos: „Vooropgesteld: als de markt iets kan financieren, laten we het aan de markt. Maar onderzoek wijst uit dat in Nederland een groot tekort is aan financiering voor start-ups die naar de volgende fase willen, onder meer in de industrie. Ook vinden beleggers onderdelen van de energietransitie te risicovol, zonder dat een publieke partij meedoet. Daar kunnen wij het verschil maken. En we hebben eigen geld. Dat maakt ons anders dan een partij als NLII, die geld moest aantrekken van beleggers.”

Invest-NL mag meer risico nemen dan marktpartijen en kan investeringen ook langer aanhouden dan een gemiddeld privaat fonds. Aan het einde van de rit moet wél rendement gehaald worden, zo staat in de opdracht.

Hoe hoog dat moet zijn? Bos: „Dat staat nergens. Ik ga uit van een paar procent. Revolverend-plus. Belangrijk is dat de aandeelhouder accepteert dat het ook mis kan gaan met onze investeringen. We pretenderen niet dat we het beter weten dan de markt, wel dat we meer krassen mogen oplopen.”

Pijplijn al gevuld

De criteria die Invest-NL hanteert, zijn helder, zegt Bos: „Voor minder dan 5 miljoen hoef je bij ons niet aan te kloppen. Verder moet er een goede businesscase liggen. Het moet bijdragen aan de energietransitie, dus aan reductie van CO2-uitstoot. En ten slotte: we stappen nooit alleen in, we willen maximaal 50 procent van de aandelen min één.”

Behoort een investering in een nieuwe kerncentrale tot de mogelijkheden? „Als het aan de criteria voldoet, waarom niet?”

Invest-NL krijgt 1,7 miljard euro overgemaakt van de rijksoverheid, in vijf jaarlijkse tranches van 340 miljoen euro. De eerste is al binnen, en de pijplijn met mogelijke investeringsprojecten is goed gevuld. „We hebben in de aanloopfase zo’n 50 projecten in de pijplijn, waarvan 70 tot 80 procent betrekking heeft op de energietransitie.” Toch verwacht Bos niet al op korte termijn een concrete investering aan te kondigen. „We houden het op voor het einde van dit kalenderjaar”, zegt hij. Op rendementen op die investeringen moet de aandeelhouder nog langer wachten, schat Bos.

Het wordt balanceerkunst, erkent hij. Formeel hoeft hij alleen verantwoording af te leggen aan zijn raad van commissarissen en de aandeelhouder. Tegelijkertijd weet Bos als geen ander dat ook de Tweede Kamer zijn fonds kritisch zal volgen. Hij belooft „maximale transparantie”, want geheimzinnigheid is niet in het belang van Invest-NL, denkt Bos. Maar: „Voor onze investeringen hebben we volledige autonomie. Daar verandert de Tweede Kamer helemaal niets aan.”

Lees ook het opiniestuk: Hou miljardeninvesteringen niet buiten de politiek

Bang dat Invest-NL de 1,7 miljard niet kwijt zal kunnen, is Bos niet. „Misschien is het voldoende, misschien is het te weinig en gaan we over een tijdje nieuw kapitaal ophalen bij de aandeelhouder.” En mocht de energietransitie ook zonder geld van Invest-NL slagen, dan staat het Bos vrij de focus te verleggen naar andere markten. „De circulaire economie, gezondheidszorg, food-agri, cyber, er zijn legio andere kansen.”

Vreest hij concurrentie van dat andere miljardenfonds in aanbouw, het ‘Wopke-Wiebesfonds’, waar het Rijk zelf mee zegt te komen? „Helemaal niet, wij investeren op basis van businesscases, zij hoeven hun geld niet terug te verdienen. We zullen met hen samenwerken, als het fonds er überhaupt komt.”

Voor Bos is Invest-NL een succes als over vijf jaar iedereen zegt dat het een goede aanvulling is gebleken op de markt, als er geen marktpartijen zijn verdrongen en ondernemers zijn geholpen. „Om het wat concreter te maken: we willen het risicokapitaal voor de energietransitie verviervoudigen en het percentage scale-ups dat succesvol doorgroeit verdubbelen.”