Kremlin-watchen: hoe werkt dat?

Rusland In de Russische politiek is niets wat het lijkt. Hoe weten journalisten dan toch wat er zich afspeelt achter de hoge muren van het Kremlin? Twintig jaar Poetin heeft het ambacht van de ‘kremlinologie’ nieuw leven ingeblazen.

Zelfs de ‘bronnen rond het Kremlin’ hebben vaak geen idee wat er in de inner circle van president Poetin omgaat.
Zelfs de ‘bronnen rond het Kremlin’ hebben vaak geen idee wat er in de inner circle van president Poetin omgaat. Foto EPA

Twee Russische politicologen bespreken de politieke actualiteit. „Snap jij wat er aan de hand is?”

„Wacht, ik leg het je even uit.”

„Ja uitleggen kan ik zelf ook wel! Maar snap jij wat er aan de hand is?”

Het grapje ging deze week rond op sociale media in de uren nadat president Vladimir Poetin een grondige hervorming van het Russische staatsbestel had aangekondigd, minister-president Medvedev en zijn voltallige kabinet waren afgetreden en een gloednieuwe kandidaat-premier, de totaal onbekende Michaïl Misjoestin, zijn opwachting had gemaakt. Wat had dit te betekenen?

In zijn jaarlijkse rede aan de Doema en de Russische Senaat deed Poetin woensdag het revolutionaire voorstel om de grondwet te veranderen en bevoegdheden over te dragen van de president naar de premier en het Russische parlement.

In theorie was dat dus het nieuws. Maar iedereen die Rusland een beetje volgt, weet dat er in dit land altijd meerdere waarheden zijn. Er is de formele werkelijkheid van politieke functies en ‘democratische’ instituties, de tekst zoals die woensdag werd uitgesproken door het hoofd van de Russische Federatie in het stijlvol gerestaureerde manegegebouw aan het Rode Plein. Achter die façade schuilt een andere wereld: die van machtsspelletjes en machinaties, van politieke tactiek en langetermijnstrategie. In de Russische politiek is niets wat het lijkt.

Jaarlijkse Meiparade

In Sovjettijden analyseerden politicologen en journalisten ieder jaar de opstelling van de partijfunctionarissen op het Leninmausoleum, tijdens de Meiparade op het Rode Plein. Het feit dat een commissaris een plaatsje naar links was opgeschoven kon weleens duiden op een nederlaag. Het ontbreken van een minister kon haast niets anders betekenen dan zijn politieke einde.

Twintig jaar poetinisme heeft het ambacht van de ‘kremlinologie’ weer tot bloei gebracht. Anno 2020 staat er een klein legertje aan ‘kremlinologen’ klaar: politicologen en spindoctors die pretenderen te weten wat er wérkelijk speelt achter de hoge muren van het Kremlin. Woensdag was de journalistieke behoefte aan duiding zó groot dat alle experts in Moskou werden platgebeld. „Mijn telefoon is gesmolten”, schreef politicoloog Jekaterina Sjoelman op Facebook.

Maar ook de experts kwamen tot tegenstrijdige conclusies. Sommige politicologen wezen op het ‘Kazachse scenario’, waarin Poetin (net als de vorig jaar teruggetreden ex-president van Kazachstan, Nazarbajev) op de achtergrond aan de touwtjes blijft trekken nadat zijn laatste termijn is verstreken. Andere Kremlinwatchers hielden er rekening mee dat Poetin opnieuw terugkeert als premier, net als in de jaren 2008-2012. Weer anderen dachten meer aan het voorzitterschap van de Doema, nu het Russische parlement meer zeggenschap krijgt.

Ingestoken nepnieuws

Dat de meningen uiteenliepen is niet zo vreemd. Onder Poetin worden beslissingen genomen zonder samenspraak met regering of parlement. Hij leunt op een handjevol vertrouwelingen, een selecte groep die door politicoloog Jevgeni Mintsjenko het ‘Politbureau 2.0’ is gedoopt. Medvedev maakte vorig jaar nog deel uit van Mintsjenko’s Politbureau. Igor Setsjin, de baas van staatsoliebedrijf Rosneft, is een vaste waarde.

Doordringen in Poetins inner circle is een schier onmogelijke opgave. Zelfs de ‘bronnen rond het Kremlin’ hebben vaak geen idee wat er in het Politbureau 2.0 omgaat. Ook binnen het Kremlin wordt namelijk druk gespeculeerd. Ambtenaren volgen anonieme ‘nieuwskanalen’ op de chatdienst Telegram, waarin ‘insiders’ de laatste nieuwtjes en roddels verspreiden. Maar pas op: de ‘inside’ informatie van ‘ingewijden’ kan zomaar ingestoken nepnieuws zijn.

Een correspondent die Rusland verslaat moet hier rekening mee houden. Sterker nog: ook de buitenlandse journalist ontkomt niet aan kremlinologie. Dat is niet altijd eenvoudig, want goede bronnen moet je met een lantarentje zoeken. Moskouse correspondenten hebben daarom een eigen Facebookgroep, waar telefoonnummers worden gedeeld.

Soms heb je geluk: voor een portret van Poetin sprak ik eens met een voormalige topambtenaar uit het presidentiële apparaat die een half uurtje had ingeruimd, maar drie uur bleef praten en daarna zijn mobiele nummer gaf.

Lees ook: Poetin is overal, maar niemand weet wie hij is

In de praktijk komt het daarom vaak neer op het inschatten van de ‘anonieme bronnen’ die worden opgevoerd door ánderen. Kremlinologie betekent vooral ook proberen alles te lezen wat er maar te vinden is. Soms komt het aan op fingerspitzengefühl en het interpreteren van lichaamstaal: het teleurgestelde gezicht van Medvedev die zijn aftreden bekendmaakt, het triomfantelijke vingertje van fractieleider Zjirinovski, toen Poetin aankondigde dat de Doema meer bevoegdheden moet krijgen.

Door de oogharen kijken

Wat essentieel is voor de kremlinoloog is het vermogen uit te zoomen en door oogharen heen te kijken naar de grote lijnen van het spel. Wat Poetin precies wil doen na 2024, valt moeilijk te voorspellen. Welke gevolgen de voorgestelde wijzigingen in de Russische grondwet zullen hebben, ook. Maar dat Poetins opvolging een groot probleem zou zijn, was voor iedereen duidelijk zodra hij werd gekozen voor zijn laatste termijn.

Alle kremlinologen zijn het erover eens dat de aangekondigde wijzigingen in het staatsbestel bedoeld zijn om Poetins macht tot in lengte van jaren veilig te stellen. De Russische politieke leiding wil een antwoord vinden op de vraag „hoe zorgen we ervoor dat er in het algemeen niets verandert”, zo zei Jekaterina Sjoelman tegen radiozender Echo Moskvy.

Misschien is het antwoord op die vraag woensdag gegeven.

In het afgelopen jaar is er druk gespeculeerd over plannen die het Kremlin zou hebben om Wit-Rusland in te lijven, waarna Poetin zou kunnen aanblijven als hoofd van de nieuwe ‘uniestaat’. De onderhandelingen over ‘integratie’ tussen de twee landen zijn echter in een impasse beland.

Lees ook deze reportage uit Wit-Rusland: Nog even en buurman Rusland trapt de deur in

Poetin heeft gekozen voor een ‘binnenlandse’ oplossing, zei politicoloog Grigori Golosov tegen nieuwssite Meduza. Volgens hem gaat de fusie tussen Minsk en Moskou niet door. Zijn collega Kirill Rogov was het daar niet mee eens: „Het Wit-Russische scenario kan ook binnen dit model.”

Wie heeft er gelijk? Ik durf het werkelijk niet te zeggen.

Drie oud-correspondenten vertellen over hun ervaringen

Laura Starink, correspondent van 1987 tot 1991: We moesten ontelbare redes van ‘leuterkont’ Gorbi doorspitten

Vóór Michaïl Gorbatsjov bestond Kremlinwatchen uit het bestuderen van de positie van communistische gleufhoeden bij het mausoleum van Lenin bij de parades op het Rode Plein. Met zijn komst kwam daar verandering in: Gorbatsjov bleek er eigen opvattingen op na te houden die hij graag met zijn publiek deelde. Maar maat houden kon hij niet. Als ik ’s avonds na vriendenbezoek thuiskwam donderde vanuit de telexkamer een lawine aan Gorbi-redes over mij heen, waaruit ik in korte tijd het nieuws moest zien te peuren. Overal had hij een mening over. „Hij was een leuterkont”, oordeelde een oude communiste onlangs misprijzend tegen me. Het land volgde zijn voorbeeld: de zwijgende massa was niet meer stil te krijgen. Tijdens het eerste Volkscongres in Moskou, voorjaar 1989, gingen de poorten van het Kremlin open voor journalisten. Voor het eerst kon je politici gewoon in de wandelgangen aanspreken. Maar ik besefte twee dingen: op het congres dook zoveel achterstallig onderhoud op dat de Sovjet-Unie ten dode was opgeschreven. En te veel informatie is soms bijna net zo fataal als radiostilte, een inzicht dat sinds de sociale media gemeengoed is geworden.

Hubert Smeets, correspondent van 1990 tot 1993: Mijn vader belde: in Moskou was een staatsgreep gepleegd

In de zomer van 1991 had Rusland twee presidenten. Gorbatsjov was president van de 290 miljoen inwoners tellende Sovjet-Unie. Jeltsin was sinds juni president van Rusland. Het bleef niet bij deze ‘dubbele macht’. Ook de communistische partij was in meerdere fracties gescheurd. Ze had een tussentijds congres uitgeschreven om nog wat te lijmen. Buiten het Kremlin werden intussen door groot-Russische patriotten ‘comités voor nationale redding’ gevormd om de natie van de „farizeeërs” te verlossen.

Onder de kop ‘De vraag is wie het licht uitdoet bij de communisten in de Sovjet-Unie’ schreef ik eind juli: „Ook al kan voor de CPSU het aftellen beginnen, daarmee zijn de conservatieven in het land nog niet uitgeschakeld. […] Er liggen kansen voor de apparatsjiks, het leger en de staatsveiligheidsdienst. Die zullen zich tegen die tijd vermoedelijk echter niet bedienen van het woord ‘communisme’. Hun nieuwe trefwoord is een ander: moederland!”

Op maandag 19 augustus, ik was op vakantie, werd ik gebeld door mijn vader. Er was in Moskou een staatsgreep gepleegd. „Om de volkeren van ons moederland” van „chaos en anarchie” te redden, aldus de apparatsjiks. Op weg terug naar Rusland ging ik te biecht bij mezelf. Die analyse was in theorie op orde. Maar ik had schromelijk onderschat dat het op de praktijk aankomt. In sommige landen wordt de daad wél bij het woord gevoegd.

Coen van Zwol, correspondent van 2000 tot 2007: Spindoctor vertelde in kamerjas over zijn neppartij

Toen ik in 2000 de Kremlinwatch overnam, had de nieuwe man Vladimir Poetin de poorten net dichtgegooid. Zijn ‘grijze kardinaal’ Vladislav Soerkov was een verbluffend project begonnen: simulatie van een dynamisch meerpartijenstelsel. Naast Poetins partij, Verenigd Rusland, richtte het Kremlin zelf oppositiepartijen op. Om saaie Brezjnev-verkiezingen te voorkomen, zorgde Soerkov voor een grote oppositiecoalitie van schaakkampioen Gary Kasparov (ontwortelde Jood), Irina Chakamada (rijke lesbienne) en de nationaal-bolsjewieken (geschifte hooligans). Spektakel verzekerd.

Soerkov kocht ‘projecten’ in bij politieke ondernemers. Zoals de rode, nationaal-racistische partij Rodina (Moederland) van de hippe spindoctor annex galeriehouder Marat Gelman. Hij legde het me ooit in kamerjas haarfijn uit. Rodina’s target was om in 2003 5 procent bij de communisten weg te kapen. Het werd ruim 8 procent en dus kreeg Gelman een bonus. Elk woord van Rodina’s voorman was daarna groot nieuws – tot hij een grote mond kreeg tegen Poetin en Rodina hem subiet afzette.

Gelmans nieuwe, linkse project kocht Soerkov in 2006 niet. Want na de Oranjerevolutie in buurland Oekraïne begon het Kremlin zijn glijvlucht richting reactionaire orthodoxie. De relatief liberale Soerkov verdween op een zijspoor. Jammer. Het was best vredig toen hij democratie simuleerde. Het leek soms net echt.