Reportage

Getrouwd voor iedereen, behalve voor de staat Israël

Alternatieve huwelijken Israël kent slechts het religieuze huwelijk. Steeds meer Israëliërs kiezen echter voor een alternatieve bruiloft. Ze willen de macht van de rabbijnen breken.

De bruiloft van Oleg en Vika Yagorov was vorige maand een doodgewone bruiloft in het doodgewone provinciestadje Petach Tiqwa, behalve dat dit soort bruiloften niet officieel wordt erkend door de staat Israël.
De bruiloft van Oleg en Vika Yagorov was vorige maand een doodgewone bruiloft in het doodgewone provinciestadje Petach Tiqwa, behalve dat dit soort bruiloften niet officieel wordt erkend door de staat Israël. Foto Kobi Wolf

De bruidegom haalt met een verlegen glimlach de kanten sluier omhoog van zijn in een witte, uitwaaierende robe geklede bruid. Hij schuift de ring aan haar vinger, mompelt de formules na die hem worden ingefluisterd, en stampt op het voorgeschreven moment een glas kapot. Op de muren van het bescheiden feestzaaltje worden foto’s van het koppel geprojecteerd, dames pinken een traantje weg, rode ballonnen komen de lucht in bij de eerste dans. De bruiloft van Oleg en Vika Yagorov is een doodgewone bruiloft in een doodgewoon provinciestadje – behalve dat dit soort bruiloften niet officieel wordt erkend door de staat Israël.

Israël kent geen burgerlijk huwelijk. Wie Joods is, trouwt volgens de joodse wet, christenen en moslims kunnen volgens hun eigen religieuze wetten trouwen. Joodse huwelijken zijn in Israël alleen geldig als ze zijn gesloten door een bij het opperrabbinaat geregistreerde rabbijn. Steeds meer Israëliërs kiezen echter voor alternatieven. De belangrijkste reden? De macht van het opperrabbinaat breken.

Het debat over de rol van religie in Israël dateert al van vóór de stichting van de staat; om verdeling binnen de Joodse gemeenschap te voorkomen, zegde David Ben Gurion in 1947 toe dat het familierecht in handen van de religieuze gemeenschappen zou blijven, zoals dat al in de Ottomaanse tijd en in de daarop volgende Britse mandaatperiode het geval was geweest.

Ruimte voor eigen inbreng

Mensen hebben verschillende redenen om voor een bruiloft buiten het rabbinaat te kiezen. Vaak gaat het om de ongelijkheid die ze in de traditionele rituelen zien. „Op een orthodoxe joodse bruiloft spreekt de vrouw niet, er wordt niet eens gevraagd of ze wil trouwen”, zegt ceremoniemeester van dienst Ofer Cornfeld. „Mensen willen hun eigen waarden uitdrukken.”

In de alternatieve ceremonies is er meer ruimte voor eigen inbreng, vertelt Cornfeld, adjunct-manager van Israel Hofsheet (‘Israël wees vrij’), een organisatie voor burgerrechten . Hij staat ook aan het hoofd van Havaya, de afdeling die huwelijksceremonies organiseert. Bij een joodse bruiloft hoort bijvoorbeeld dat de bruidegom een glas kapot stampt ter nagedachtenis aan de vernietiging van de tempel in Jeruzalem; op alternatieve bruiloften kiezen sommige paren ervoor om ieder een glas kapot te stampen.

Voor Oleg (28) en Vika (29) was er geen keuze: Olegs moeder is niet Joods, dus hij wordt volgens de joodse wet niet als Jood erkend. Er zijn ruim vierhonderdduizend mensen zoals Oleg in Israël: immigranten, voornamelijk uit de voormalige Sovjet-Unie, die wél naar Israël mogen immigreren, maar die níet gelden als Joods. Zij mogen dus niet trouwen in Israël. Er wonen dus honderdduizenden mensen in Israël die überhaupt niet mogen trouwen. Hun aantal zal de komende jaren alleen maar toenemen, omdat het merendeel van de recente immigranten uit Oekraïne en Rusland niet als Joods erkend wordt en omdat ook hun kinderen niet Joods zijn.

Mensen hebben verschillende redenen om voor een bruiloft buiten het rabbinaat te kiezen. Vaak gaat het om de ongelijkheid tussen man en vrouw die ze in de traditionele rituelen zien.

Foto Kobi Wolf

Een andere belangrijke reden voor veel koppels om naar alternatieven te zoeken, is dat het opperrabbinaat naar hun idee te veel zaken bepaalt in de Israëlische samenleving – en daarbij alleen maar strenger wordt. Een vijfde van de Israëlische stellen wordt extra gescreend op joodsheid. „Ik word er boos van dat het rabbinaat de controle heeft over zoiets persoonlijks”, zegt Manya Kagan (29), die vijf jaar geleden haar huwelijksceremonie door een bevriende schriftgeleerde liet leiden.

Ze vertelt dat een vriendin die wel bij een officieel erkende rabbijn trouwde, „drie dagen huilend heeft doorgebracht” omdat ze allerlei documenten moest aandragen om te bewijzen dat ze joods was, terwijl haar grootouders in de toenmalige Sovjet-Unie juist vervolgd werden om hun Joods-zijn. „Ik wilde niet zo’n nare ervaring meemaken”, zegt Kagan. „Ik zou wel kunnen bewijzen dat ik Joods ben, maar ik vind het onzin dat een stelletje oude mannen dit bepaalt.” Ook bij geboortes en begrafenissen heeft het rabbinaat het laatste woord. „Mijn niet-Joodse oma mocht niet naast mijn opa worden begraven, maar moest op een braakliggend landje buiten de begraafplaats”, vertelt Kagan.

Symbool van brede machtsstrijd

Vooral seculiere stellen kiezen in Israël voor een bruiloft buiten het rabbinaat. Zo’n 40 procent van de Israëliërs noemt zichzelf seculier. Dat wil overigens niet zeggen dat ze niet aan tradities hechten. „De meeste van mijn vrienden zijn buiten het rabbinaat om getrouwd en vinden zichzelf seculier, maar ze zijn wel traditioneel en Joods”, zegt Kagan. „We hebben geen religieuze levensstijl, maar koesteren wel bepaalde feestdagen en rituelen. Zoals Europeanen die zichzelf christelijk noemen en één keer per jaar naar de kerk gaan.”

Lees ook:Trouwen in Israël? Als ‘vaderjood’ gaat dat niet zomaar

Religieuze stellen willen zeker weten dat hun huwelijk volgens de joodse wet is en wordt erkend – hoe moet het anders met de kinderen, als die achteraf ‘onwettig’ blijken? Toch zoeken ook steeds meer orthodoxe stellen hun weg buiten het rabbinaat, vertelt Maor Albeck van Mavoi Satum, een organisatie die vrouwen met echtscheidingsproblemen helpt en ook trouwceremonies regelt.

Israël kent ondanks alle alternatieven nog steeds geen civiel huwelijk, maar erkent wel in het buitenland gesloten civiele huwelijken. Een andere optie is naast het ceremoniële huwelijk een samenlevingscontract af te sluiten. De laatste jaren zijn de regels steeds verder aangepast, zodat ongehuwde stellen met een samenlevingscontract bijna net zoveel rechten hebben als echtparen. Rabbijnen zijn in theorie strafbaar als ze niet-erkende ceremonies uitvoeren, maar die wet wordt niet gehandhaafd.

Israël kent geen burgerlijk huwelijk. Wie Joods is, trouwt volgens de joodse wet, christenen en moslims kunnen volgens hun eigen religieuze wetten trouwen.

Foto Kobi Wolf

Dankzij al die alternatieven zit het grootste probleem volgens Cornfeld niet meer in het ontbreken van een civiel huwelijk, maar in het echtscheidingsproces. Ook dat wordt namelijk door het opperrabbinaat bepaald. Al heb je een burgerlijk huwelijk afgesloten in het buitenland, als je Joods en Israëlisch bent, ben je alsnog verplicht voor een rabbinaatsrechtbank te scheiden.

Bij de rabbinale rechtbank in Jeruzalem ijsberen advocaten heen en weer met stapels papier tot er, ver na de oorspronkelijke afspraaktijd, eindelijk weer eens een deur opengaat. Achter één van die deuren hoort Rivka Marin haar vriendin schreeuwen. Marin is mee als morele steun; de vriendin is al dertien jaar verwikkeld in een alimentatiezaak met haar ex-man. Een uitzonderingsgeval, zegt haar advocate. Maar Marin is fel over de rabbijnen: het zijn ‘vrouwenhaters’. Zelf is zij hier jaren geleden ook gescheiden; gelukkig zonder grote ruzie. „Dat is het probleem”, zegt Marin. „Als alles goed gaat, kan het ook hier. Maar zodra er onenigheid komt, dan kunnen de rabbijnen het je knap lastig maken.”

Geketende

Omdat volgens de joodse wet een vrouw geen scheiding kan krijgen zonder dat de man die expliciet toekent, blijven duizenden vrouwen jarenlang als aguna of ‘geketende’ tegen hun wil getrouwd. Zij zitten gevangen in soms gewelddadige huwelijken, worden door hun echtgenoten financieel afgeperst om een scheiding te krijgen, of kunnen niet hertrouwen terwijl ze in de praktijk allang uit elkaar zijn.

De rabbinale rechtbanken bieden volgens Albeck van Mavoi Satum geen structurele oplossing voor het probleem. De laatste jaren is de situatie wel iets verbeterd door het opleggen van sancties richting weigerachtige ex-echtgenoten en het ruimer toepassen van gronden voor echtscheiding.

Ofir heeft een volle bos donkere krullen, naast haar zit Ortal Shachar Kugman (28), één van de weinige vrouwen hier die zich met een stijlvolle hoofddoek en lange rok religieus kleedt tussen de decolletés en geblondeerde korte kapsels. Voor Kugman was het vanzelfsprekend religieus te trouwen. De meesten uit hun vriendenclubje zijn ook door een erkende rabbijn getrouwd. Maar Kugman en Ofir klappen net zo hard voor het jonge echtpaar dat net voor hun neus de openingsdans heeft ingezet. „Iedereen moet kunnen trouwen zoals hij of zij wil”, zegt Kugman.

Al trouwt het merendeel van de Israëliërs nog steeds op de officiële wijze, een traditioneel huwelijk is niet meer vanzelfsprekend. „Het rabbinaat beseft nu dat het concurrentie heeft”, zegt Albeck Enerzijds biedt het rabbinaat koppels steeds meer service, anderzijds wordt het scherper in de handhaving van de religieuze regels en de afwijzing van alternatieven, zegt Albeck. „Het moet zijn best doen om mensen te behouden. Het publiek verandert snel, en zal op den duur het systeem dwingen om mee te veranderen.”