Opinie

Europa vergadert, daarbuiten bepalen ze wat er gebeurt

Syrïe, Libië, Iran: Europa is decor voor conferenties, maar is in de regio zelf een figurant, ziet Michel Kerres. Wat kan Europa in het Midden-Oosten?

Michel Kerres

Donald Trump ziet zichzelf niet alleen als een van de beste dealmakers ooit, hij vindt ook dat hij een bijzondere gave heeft met afkortingen. Eind vorige week sprak Trump met NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg over een grotere rol voor de NAVO in het Midden-Oosten. Misschien moest het bondgenootschap zelfs uitgebreid worden met landen uit de regio. Het zou dan NATOME kunnen heten, opperde de president. NATOMiddleEast.

De NAVO heet natuurlijk niet voor niets Noord Atlantische Verdragsorganisatie en de idee dat een land als Saoedi-Arabië lid zou kunnen worden is te gek voor afkortingen – al was het maar omdat de NAVO, een verbond van democratische staten is.

Trump heeft eerder geprobeerd de NAVO een grotere rol te geven in het Midden-Oosten. Dat resulteerde in bescheiden trainingsmissies in Irak, want de Europeanen wilden zich toen niet laten meezuigen in avonturen ver van huis. Toch is de vraag hoe lang Europa op afstand kan blijven. Onrust in het Midden-Oosten en Noord-Afrika heeft immers onmiddellijk gevolgen voor Europa zelf.

Europa is in de regio figurant. Over de toekomst van Syrië wordt vergaderd onder leiding van de VN in Genève, een proces dat Europa van harte steunt. Alleen: de strijdende partijen komen niet tot een gesprek omdat ze het niet eens kunnen worden over de agenda. Rusland, Turkije en Iran bepalen de toekomst van Syrië.

Zondag is er een bijeenkomst over Libië in Berlijn. Alle betrokken partijen aan één tafel. Dat is een diplomatieke prestatie. Maar het zijn vooral Rusland en Turkije die er daadwerkelijk invloed proberen te hebben – al zette de Libische generaal Haftar Poetin deze week te kijk door uit Moskou te vertrekken zonder een wapenstilstand te tekenen. Frankrijk en Italië jagen in Libië andere belangen na en geen EU-land wil troepen sturen. Wat Poetin maandag niet lukte mag Merkel zondag proberen. Maar de vraag is ook hier: als je geen rol hebt in het conflict zelf, kun je dan meer zijn dan de gastheer voor de gesprekken?

Binnenkort moet er ook weer vergaderd worden over het nucleaire akkoord dat Iran met de wereldgemeenschap sloot. De overeenkomst bestaat eigenlijk alleen nog op papier, omdat Trump er zich eenzijdig uit heeft teruggetrokken en Iran openlijk in overtreding is. Europa probeert de overeenkomst te redden en besloot na de vijfde overtreding door Teheran een geschillenprocedure aan te roepen. Washington en Teheran bepalen wat er gebeurt, Europa zit er hulpeloos tussen.

Volgens The Washington Post zou Trump zelfs Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk hebben gechanteerd: als jullie Iran niet ter verantwoording roepen, verhoog ik het importtarief op auto’s.

Europa gelooft in diplomatie. Maar het mist vaak de middelen, de wil of de eenheid om meer te zijn dan gastheer voor diplomatieke conferenties of de volhardende pleitbezorger van een akkoord dat op sterven na dood is. Kamers met kroonluchters genoeg in ‘Hotel Europa’, maar heb je als gastheer ook onderhandelingsmacht als niemand bang voor je is?

Alleen, zonder de VS, kan Europa niet veel in het Midden-Oosten. Toch heeft Europa opties. Het is een welvarend continent dat bijvoorbeeld veel zou kunnen betekenen voor Iran. En er kan een moment aanbreken dat Europa, bijvoorbeeld in Libië, troepen moet inzetten. Europa is actief en wéét dat het zelfstandiger moet opereren. Nu moet het nog leren haar potentieel om te zetten in macht.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres en Oost-Europa-deskundige Hubert Smeets schrijven hier afwisselend over de kantelende wereldorde.