Analyse

De Amazonebranden in 2019 waren atypisch fel

Ontbossing Geen grote droogtes, en tóch veel branden, die vroeg in het seizoen begonnen: onderzoekers analyseren de Amazonebranden van 2019.

Brandend Amazonewoud in de buurt van Porto Velho, Brazilië, in september 2019.
Brandend Amazonewoud in de buurt van Porto Velho, Brazilië, in september 2019. Foto Bruno Kelly/Reuters

Het brandseizoen van 2019 in het Zuid-Amerikaanse Amazonegebied behoort tot de meest hevige seizoenen sinds 2011, blijkt uit gegevens van ruimtevaartorganisatie NASA, opgevraagd door NRC. Het valt nog wel net onder het langjarig gemiddelde van metingen sinds 2003.

Het Braziliaanse onderzoeksinstituut INPE registreerde afgelopen zomer uitzonderlijk veel branden. Het brandseizoen was toen nog volop gaande en een vergelijking met voorgaande jaren moest op zich laten wachten. Inmiddels hebben brandonderzoekers genoeg data verzameld om de eerste analyses te brengen.

2019 was dan wel geen recordjaar, maar toch ziet Douglas Morton, onderzoeker en baas van het biosferisch instituut bij NASA, het als een atypisch jaar. „Ten eerste omdat de branden eerder in het seizoen begonnen dan de afgelopen jaren” ,zegt Morton. „Ook zien we, vooral in Brazilië, dat een belangrijke reden voor het aansteken van de branden ontbossing is om grond vrij te maken voor landbouw. Veel meer dan in andere jaren.”

Behalve bos worden ook graslanden of al gecultiveerde grond in brand gestoken, om het (opnieuw) klaar te maken voor landbouw of veeteelt. NASA gaat nog analyseren wat het precieze aandeel daarvan is.

Hoewel er aan het begin van het seizoen aanwijzingen waren voor een mogelijke El Niño, die zou zorgen voor een drogere periode in de Amazone, heeft dat natuurverschijnsel uiteindelijk niet doorgezet. Maar juist dat maakt 2019 een zorgwekkend jaar, zegt Morton. „Geen El Niño, geen grote droogtes, en desondanks zijn er wel vergelijkbare hoeveelheden aan broeikasgassen uitgestoten als in een sterk El Niño-jaar, zoals 2015-2016. Met economische motivaties als grote drijfveer.”

Grote branden in Bolivia

Het platbranden van bos om de grond vrij te maken voor landbouw is een oud gebruik. Maar de schaal waarop dat plaatsvindt heeft de afgelopen decennia wereldwijd gezorgd voor een snelle afname van tropisch regenwoud. De branden van 2019 laten opnieuw zien dat de grenzen van ontbossing blijven opschuiven.

Een opvallend gebied in Brazilië is het zuidelijke deel van de staat Amazonas, zegt Morton. De regio ligt diep in het regenwoud, maar is de afgelopen jaren steeds toegankelijker geworden door aangelegde wegen. „Daarnaast zagen we veel branden ontstaan langs de weg die de staat Mato Grosso, tegen de grens met Bolivia, verbindt met regio’s aan de Amazone-rivier in het noorden.”

Het Zuid-Amerikaanse Amazonegebied. Bron: NRC/SocioAmbiental

Maar ook buiten Brazilië is op sommige plekken ongewoon veel Amazonewoud verloren gegaan. Bijvoorbeeld in Peru, waar dit jaar ook veel meer branden voorkwamen. Ook in Bolivia waren er vuurzeeën, die tot Mortons verbazing amper aandacht hebben getrokken. „In het noorden van de Boliviaanse staat Santa Cruz hebben enorme bosbranden bijna drie maanden lang gewoed. Dat is misschien wel het meest schokkende van het afgelopen brandseizoen.”

Volgens Marielos Peña Claros, onderzoeker aan Wageningen University, is het opvallend hoeveel beschermde gebieden er dit jaar in Bolivia getroffen zijn. „In het zuiden bevinden zich net buiten het regenwoud zogenoemde tropisch droge bossen. Daar heeft op grote schaal brand gewoed, en we denken dat het hier ook gaat om ontbossing met landbouw als doel.”

Keerpunt

Bosbranden bleken vorig jaar een politiek gevoelig onderwerp. Onder druk van de wereldwijde aandacht besloot president Bolsonaro in augustus militairen naar de getroffen gebieden te sturen, vaak dun bevolkt en moeilijk begaanbaar. Ook werd brandstichting voor landontginning voor een periode van zestig dagen verboden. Maar in september liet de president tijdens een overleg met gouverneurs van negen Braziliaanse jungledeelstaten weten dat hij de Amazone voor economische exploitatie wil blijven openstellen.

„Bolsonaro geniet veel steun van zijn electoraat in de binnenlanden”, zegt socioloog van Wageningen University Robert Coates, die veel in Brazilië heeft gewerkt. „Dat zijn veel kiezers uit de agribusiness, ook de vele kleine boeren. En die zijn vastberaden om de veeteelt, sojateelt en mijnbouw uit te breiden.”

De ontbossing in het Braziliaanse Amazonegebied is al elf jaar niet zo hoog geweest als vorig jaar, blijkt uit cijfers van INPE. „Duidelijk een keerpunt na een periode van afname die het land sinds 2008 heeft bewerkstelligd”, aldus Morton. „Brazilië had tot voor kort voor veel landen een voorbeeldfunctie als het ging om natuurbehoud. De vraag is wat deze regering en de Amazonebewoners hiermee gaan doen. Willen ze proberen dat weer op te pakken, of is het vanaf 2020 weer business as usual?”

Lees ook: ‘Kijk daar! Die rook!’ Amazone brandt nog steeds