Analyse

Met ‘revolutie’ lijkt Poetin de weg te plaveien naar macht voor het leven

Paleisrevolutie De Russische president, die na 2024 niet meer herkozen mag worden, gooit totaal onverwacht het staatsbestel drastisch om.

De Russische president Vladimir Poetin tijdens zijn jaarlijkse toespraak voor de Doema en de senaat.
De Russische president Vladimir Poetin tijdens zijn jaarlijkse toespraak voor de Doema en de senaat. Foto Maxim Shemetov/Reuters

En weer zet voormalig KGB-officier Vladimir Poetin Rusland en de wereld op het verkeerde been. Tijdens zijn state of the union, zijn jaarlijkse toespraak voor de Russische Doema en de Russische Senaat, deed de Russische president woensdag een reeks voorstellen die neerkomen op niets minder dan een ingrijpende hervorming van het Russische staatsbestel: van een ‘presidentieel stelsel’ waarin alle macht ligt bij de president, naar een meer gemengde staatsvorm, met een grotere rol voor de Doema, het Russische parlement.

Margarita Simonjan, hoofredacteur van de Russische propagandazender RT, was euforisch. „U wilde een vreedzame revolutie”, tweette ze vanuit de historische manegezaal bij het Rode Plein. „Pak aan, alstublieft.”

Maar zijn de grondwetswijzingen van Poetin een ‘revolutie’? Of juist een bestendiging van de zittende macht? Veel Russische analisten houden het op het laatste. In 2024 loopt Poetins vierde termijn als president af en kan hij niet langer herkozen worden. De voorgestelde wijzigingen hebben als doel om Poetin langer in het zadel te houden, stelt de goed ingevoerde politicoloog Jevgeni Mintsjenko tegen nieuwssite The Bell. „Poetin heeft aangegeven welke richting hij kan opgaan na 2024.”

Façade

Op het eerste gezicht lijken de ‘aanpassingen’ een democratische stap vooruit. De Russische constitutie stamt uit 1993 – het jaar waarin toenmalig president Jeltsin zich ontdeed van de opstandige Doema door het parlementsgebouw te laten beschieten met tanks.

De huidige grondwet concentreert alle macht bij de president. Volgens de constitutie heeft de Doema alleen ‘instemmingsrecht’ voor de benoeming van de premier; het is de president die de rest van de ministers benoemt. Poetin wil nu dat álle minsters door de Doema worden goedgekeurd. Het Russische kabinet wordt daarmee een zelfstandige macht binnen de regering, met een eigen mandaat.

Maar wetten en democratische instituties zijn in Rusland vaak niet meer dan een façade. Enkele uren nadat Poetin had voorgesteld premier en ministers meer bevoegdheden te geven, diende premier Dmitri Medvedev het ontslag in van zijn regering – zo op het oog met frisse tegenzin. Nog dezelfde dag maakte het Kremlin bekend dat Michaïl Misjoestin, het voorheen totaal onbekende hoofd van de Russische belastingdienst, is voorgedragen als nieuwe minister-president van Rusland.

Lees ook:‘Rusland staat aan rand van de afgrond’

Slechts één baas

De déconfiture van Poetins trouwe paladijn Medvedev geeft een indicatie van de plannen van de zittende president. Poetin, zei insider Mintsjenko, kan na 2024 opnieuw kiezen voor een premierspost. In 2008 maakte Poetin tijdelijk plaats voor Medvedev, om na een interim-premierschap van vier jaar in 2012 terug te keren als president. Poetin zou ditmaal ook kunnen kiezen voor een hoge positie binnen de ‘Staatsraad’, een overlegorgaan met de gouverneurs van de regio’s, dat volgens Poetin een status moet krijgen binnen de grondwet. De benoeming van de asgrijze apparatsjik Misjoestin laat zien dat er tot die tijd maar één baas is in Rusland.

Maar Poetin neemt ook een risico. In het nieuwe staatsbestel (dat formeel zal worden voorgelegd aan de bevolking) is een grote rol weggelegd voor het parlement. In de huidige Doema heeft regeringspartij Verenigd Rusland een verpletterende meerderheid. Maar Verenigd Rusland is notoir impopulair en de vraag is of het Kremlin bij de Doema-verkiezingen van 2021 niet zal worden weggevaagd. Bij de regionale verkiezingen van afgelopen september verloor Verenigd Rusland bijna de meerderheid in de gemeenteraad van Moskou, mede dankzij een oproep van oppositieleider Aleksej Navalny om vooral te stemmen tégen de Kremlinkandidaten.

In 2021 zal Poetin waarschijnlijk iets bedacht hebben op Navalny’s ‘slimme stemmen’. Vraag is echter of de oppositiepartijen die nu nog samenwerken met het Kremlin – de communisten, de rechtse nationalisten van Zjirinovski – nog in de pas zullen blijven lopen als de Doema meer macht krijgt. Poetins grondwetswijzigingen kunnen zorgen voor dooi in de permafrost van de Russische politiek. Daar kan de 67-jarige leider van Rusland – ‘de chef’, tweette hoofredacteur Margarita Simonjan – onmogelijk blij mee zijn.