Opinie

1917, een Brexitfilm tegen wil en dank

Coen van Zwol Is het toeval dat de Britse hitfilms van 2017, het jaar na het Brexit-referendum, ‘Dunkirk’ en ‘Darkest Hour’ waren, over Britten die dapper standhouden tegen continentale tirannie? ‘1917’ noemen wij over tien jaar ook een Brexitfilm, daar is Coen van Zwol van overtuigd.

Coen van Zwol

Acteur Colin Firth onthulde in The Guardian dat een klein, veelbetekenend shot uit het Eerste Wereldoorlog-drama 1917 was geknipt. Direct nadat hij als generaal Erinmore twee jonge koeriers de modder ingestuurd heeft op zelfmoordmissie, loopt een ordonnans zijn bunker binnen met een hagelwit laken. High tea voor de generaal.

De Eerste Wereldoorlog is in de filmgeschiedenis een statement tegen nationalisme. Sinds Lewis Milestones All Quiet on the Western Front (1930) staat ‘The Great War’ voor blozende jongemannen die in een patriottisch delirium naar het front afmarcheren voor een ‘frischer fröhlicher Krieg’. Om gevangen in een helse gehaktmolen te beseffen dat ze geen ideaal dienen, maar de belangen van een parasitaire, incompetente elite. Net als die stakkers aan de overkant. Zie ook Stanley Kubricks cynische meesterwerk Paths of Glory (1957) of Peter Weirs tragische Gallipoli (1981).

De Eerste Wereldoorlog staat voor systeemfalen, desillusie, mechanische slachting, failliet van het nationalisme. Vandaar dat er zo weinig oorlogsfilms over zijn gemaakt. Voor nobele zelfopoffering kan je beter bij de Tweede Wereldoorlog terecht.

Toen we in Londen hoofdrolspeler George MacKay van 1917 vroegen naar zelfopoffering, antwoordde hij: „Wij zijn dat niet langer gewend, we hechten aan ons comfort. Maar het is verbazingwekkend wat je kan bereiken in dienst van iets wat groter is dan jezelf.” Nobel sneuvelen voor Engeland? In hoeverre is het eigenlijk toeval dat de Britse hitfilms van 2017, het jaar na het Brexit-referendum, Dunkirk en Darkest Hour waren, over Britten die in splendid isolation dapper standhouden tegen continentale tirannie? 1917 noemen wij over tien jaar eveneens een Brexitfilm, wat ik u brom.

Regisseur Sam Mendes voelt nattigheid. In interviews haalt hij uit naar de Brexit en noemt hij 1917 een „correctie op het herverpakken van deze zinloze oorlog in dienst van patriottisch isolationisme”. Scenarist Krysty Wilson-Cairns stelt zelfs dat de Britse soldaten in de loopgraven stierven voor een Verenigd Europa. De helden hadden evengoed Fransen of Duitsers kunnen zijn, aldus Mendes.

Quod non: 1917 bevestigt nogal wat clichés over ‘The Huns’. Tegenover de modderige chaos van de Britse loopgraven stellen de Duitsers strak geordende, met beton en stalen balken gestutte fortificaties. Die kille efficiëntie combineren zij met barbaars, onmenselijk geweld van boobytrap en verschroeide aarde. Een gewonde Duitse militair kun je beter niet helpen, en op zeker moment dobbert de held in een rivier vol vermoorde Franse burgers.

Kortom: hun offer was niet vergeefs, dient 1917 Milestone, Kubrick en Weir van repliek. Ik geloof best dat Mendes dat niet zo bedoelde. Maar soms hebben films een eigen wil, ontdek je als maker pas na afloop wat zich in je eigen achterhoofd afspeelde. Het witte laken van Colin Firth als symbool van elitaire botheid had de teneur van 1917 niet wezenlijk veranderd. Zou je hem vertonen aan jongens die je een oorlog instuurt? Zeker. Goed voor hun moreel.

Coen van Zwol is filmrecensent.