Gaat Benedictus de strijd aan met Franciscus over celibaat?

Verplicht of niet? De ex-paus breekt de belofte zich terug te trekken. In een nieuw boek zet hij zijn opvolger onder zware druk: blijf af van het celibaat.

De twee pausen in een vriendschappelijke ontmoeting in december 2018.
De twee pausen in een vriendschappelijke ontmoeting in december 2018. Foto VATICAN MEDIA/ AFP

Gaan de twee pausen de strijd met elkaar aan? Het pleidooi van emeritus paus Benedictus XVI voor onverkorte handhaving van het celibaat is in essentie een nieuwe poging paus Franciscus te ondermijnen en al degenen af te stoppen die met Franciscus vinden dat de katholieke kerk in beweging moet komen.

Maandag publiceerde de Franse krant Le Figaro uittreksels uit een deze week te verschijnen boek van de 92-jarige Benedictus samen met de conservatieve kardinaal Robert Sarah uit Guinee, prominent lid van de Romeinse curie, het bestuursapparaat van het Vaticaan. In hun introductie zeggen ze dat het boek is geschreven „in de geest van de gehoorzaamheid” van een zoon aan zijn vader. Maar even later citeren ze kerkvader Augustinus: ‘Ik kan niet zwijgen.’

Dit moet verklaren waarom Benedictus terugkomt op zijn belofte. Toen hij in 2013 als eerste paus in de moderne tijd aftrad, zei hij „verborgen voor de wereld” verder te zullen leven – met studie, wandelen en piano spelen. Nu zet hij met kardinaal Sarah, die een kleine maar machtige groep conservatieve kerkbestuurders achter zich weet, opvolger Franciscus zwaar onder druk op een moment dat die een cruciale beslissing moet nemen.

Op een synode in oktober over het Amazonegebied had de meerderheid van de deelnemende bisschoppen gepleit voor een, tijd en plaats gebonden, opheffing van het celibaat. Er is in dat uitgestrekte en vaak moeilijk toegankelijke gebied een enorm tekort aan priesters. Waarom zouden we niet volwassen mannen van onbesproken gedrag en met een voltooid gezin tot priester kunnen wijden, is de gedachte.

Bisschoppen willen van het Amazonegebied een laboratorium voor de kerk maken

Franciscus zou binnenkort , waarschijnlijk in februari, met een reactie hierop komen. Vorig jaar, na een bezoek aan Panama, zei hij: „Persoonlijk geloof ik dat het celibaat een gift aan de Kerk is.” In één adem door maakte hij duidelijk dat hij open stond voor suggesties om voor afgelegen gebieden – hij noemde als voorbeeld eilanden in de Stille Oceaan – een uitzondering te maken.

Traditie, geen dogma

Het celibaat is traditie, geen dogma, zei Franciscus, en kan dus worden aangepast. De meeste deelnemers aan de synode pleitten voor zo’n experiment. Critici vrezen precedentwerking. Ook sommige Duitse bisschoppen stellen het celibaat ter discussie.

Nee, zegt de Duitse emeritus paus Benedictus. Zowel het priesterschap als het huwelijk vraagt totale toewijding, schrijft de vroegere kardinaal Ratzinger. „Het lijkt niet mogelijk de twee roepingen tegelijkertijd te volgen. Zo wordt de bereidheid af te zien van het huwelijk met het doel zichzelf volledig aan de Heer ter beschikking te stellen, een criterium” voor het priesterschap.

Kardinaal Sarah en ex-paus Benedictus hebben samen de inleiding en de conclusie geschreven van het 175 pagina’s tellende boek, getiteld: Uit de dieptes van ons hart. Daarnaast hebben zij een hoofdstuk onder eigen naam. Sarah waarschuwt daarin voor „een pastorale catastrofe” als getrouwde mannen priester worden. Gelovigen in het Amazonegebied moeten niet te maken krijgen met „tweederangs priesters”, schrijft hij.

In hun conclusie schrijven de twee dat veel priesters „gewond” en „verward” zijn geraakt door de discussie over het celibaat, maar dat ze zich niet moeten laten intimideren door de „duivelse leugens” waarmee het celibaat wordt gekritiseerd.

Luisteren, niet verordonneren

Lange discussies vóór het aftreden van Benedictus, zoals bedacht door de makers van de film The two Popes, hebben Benedictus en Franciscus nooit gevoerd. Maar dat de twee radicaal andere visies hebben op hun rol, heeft dit boek opnieuw duidelijk gemaakt. Franciscus wil luisteren, Benedictus verordonneren. Waarbij veel Vaticanisten zich maandag meteen hardop afvroegen, op Twitter en andere sociale media, in hoeverre Benedictus zijn aandeel zelf heeft geschreven. Hij is half blind en praat en loopt met moeite.

De emeritus-paus „wordt gemanipuleerd door de gebruikelijke gewetenloze hovelingen”, twitterde Austen Ivereigh, een biograaf van Franciscus. Niets van waar, reageerde Marco Tosatti, een journalist met veel bronnen in het conservatieve kamp. „Fragiel lichaam. Heldere geest, erg duidelijk beeld over wat er in de wereld en in de Kerk gebeurt.”

Het is absoluut geen oorlog, schreef Andrea Tornielli, directeur communicatie van het Vaticaan, sussend. Had Franciscus na zijn bezoek aan Panama niet gezegd dat hij tegen het idee van het celibaat als een optie is, zoals in de Oosters-Katholieke kerken? Maar voor Benedictus zijn de vraagtekens bij het celibaat bewijs voor „een crisis” binnen de kerk, terwijl Franciscus debat juist stimuleert. Waarschijnlijk maakt hij volgende maand duidelijk waar hij zelf staat.