Moordzaak Kuciak op cruciaal moment voor de verkiezingen

Slowakije Na de moord op journalist Ján Kuciak ging de beerput van de Slowaakse corruptie pas echt open. Met politieke gevolgen. Vijf vragen.

Ján Kuciak werd met zijn verloofde Martina Kusnírová doodgeschoten.
Ján Kuciak werd met zijn verloofde Martina Kusnírová doodgeschoten. Foto REUTERS

Twee jaar geleden zette de moord op journalist Ján Kuciak de Slowaakse samenleving op z’n kop. Hoewel de verdachte maandag voor de rechter staat, is vertrouwen in de staat er extreem laag. En dat vlak voor cruciale verkiezingen.

1 Wie was Kuciak?

Ján Kuciak was een jonge onderzoeksjournalist van het type dossiervreter dat liefst de kleine lettertjes van vastgoedtransacties spelt. Op de Slowaakse nieuwssite Aktuality onthulde hij connecties tussen politici en oligarchen en hun belastingontduiking. Het bracht de louche zakenman Marian Kocner ertoe hem te intimideren. Kuciak deed aangifte nadat Kocner hem toebeet: „Ik garandeer je dat je zult stoppen met schrijven.” Maar de politie zag daar geen bedreiging in.

Voor zijn dood, op 21 februari 2018, was Kuciak bezig met een (postuum gepubliceerd) onderzoek naar de infiltratie van de Italiaanse ‘Ndrangheta in Slowakije. Een onderzoek dat was begonnen rond een fotomodel dat door premier Robert Fico was benoemd tot zijn assistente.

2 Hoe kwam hij om het leven?

Kuciak werd samen met zijn verloofde Martina Kusnírová in hun afgelegen huis, 60 kilometer van Bratislava, doodgeschoten door onervaren huurmoordenaars. Een pizzeria-eigenaar met schulden regelde, tegen 70.000 euro, een voormalig agent en een ex-militair om het vuile werk te doen. Op een woensdagavond braken de mannen in bij het stel en schoten eerst Kusnírová tussen haar ogen en vervolgens Kuciak in zijn borst, zo is gereconstrueerd door de politie.

3 Wie is de voornaamste verdachte?

De pizzabaas is al veroordeeld, tot 15 jaar gevangenisstraf. Zijn zaak is apart behandeld omdat hij meewerkt met justitie en de belangrijkste getuige is tegen de schutter en diens handlanger, een tussenpersoon en de waarschijnlijke opdrachtgever: Kocner.

Marian Kocner is een beruchte zakenman in Slowakije die al decennia zowel geassocieerd wordt met de georganiseerde misdaad als met prominenten binnen het justitie-apparaat en uit de regeringspartij Smer. Formeel verdiende hij zijn geld met risicovolle investeringen en vastgoed.

Kocner werd in de jaren negentig bekend om de vijandige overname – en bezetting – van een tv-station dat op de hand van oppositie was. Op een ‘mafialijst’ van de politie die in 2005 uitlekte, werd hij geassocieerd met twee criminele netwerken. Lang had hij niet te dulden van justitie. Maar voordat hij formeel beschuldigd werd voor de moord op Kuciak, zat hij al vast voor fraude. Het onderzoek naar Kocner heeft een beerput aan corruptie, belangenverstrengeling en machtsmisbruik opengetrokken.

4 Wat is de impact van de moord geweest?

Toen duidelijk was dat Kuciaks dood een afrekening was om zijn journalistieke werk, gingen Slowaken in de winter van 2018 massaal de straat op. Ze eisten met succes het aftreden van premier Fico, die journalisten eerder „vieze, anti-Slowaakse prostituees” had genoemd. Begin 2019 won de progressieve Zuzana Caputova de presidentsverkiezingen met een campagne rond rechtvaardigheid.

Tegelijkertijd is de moord wrang genoeg een enorme opsteker geweest voor justitie en de journalistiek in Slowakije. Met hulp van Europol kraakte de openbaar aanklager versleutelde berichten die Kocner had gestuurd. De krant DennikN toonde hoe Kocner een staatssecretaris van Justitie steekpenningen aanbood en opdroeg een rechter te vertellen „te doen wat zij hoort te doen, anders eindigt ze à la Kuciak”. De staatssecretaris, Monika Jankovská (Smer), sprak de onthulling tegen, maar trad toch af. Net als verschillende rechters en aanklagers die in de uitgelekte communicatie voorkwamen.

Breekt de progressieve lente in Midden-Europa door?

5 Wat betekent dat voor de Slowaakse politiek?

De macht van president Caputova om Slowakije te hervormen en corruptie aan te pakken is beperkt, maar eind februari zijn er parlementsverkiezingen. De Smer-partij heeft door de moord en de schandalen die uit de zaak voortvloeien voor veel kiezers afgedaan, maar staat in de peilingen aan kop (18 procent). De vraag is vooral of de links-liberale oppositiepartijen of juist extreem-rechts profiteren van de onvrede. De rechtszaak kan de Slowaakse kiezers nog beïnvloeden. Uit een recent opinieonderzoek bleek dat maar 34 procent van de bevolking enig vertrouwen heeft in de rechtspraak. En het massale engagement om te demonstreren betekent niet dat Slowaken ook gaan stemmen.