Hoekstra zet bij de Belastingdienst in gang wat Snel al had aangekondigd

Toeslagenaffaire Nog geen maand na het vertrek van staatssecretaris Snel sneuvelt de eerste topambtenaar. Minister Hoekstra grijpt snel en hard in.

Minister Wopke Hoekstra van Financiën bij het kantoor van Belastingdienst. Na het vertrek van staatssecretaris Menno Snel is Hoekstra verantwoordelijk voor de Belastingdienst.
Minister Wopke Hoekstra van Financiën bij het kantoor van Belastingdienst. Na het vertrek van staatssecretaris Menno Snel is Hoekstra verantwoordelijk voor de Belastingdienst. Foto Sem van der Wal/ANP

Daar waar staatssecretaris Menno Snel (D66) zich niet wilde laten opjagen, kiest zijn tijdelijke opvolger Wopke Hoekstra (CDA) ervoor om snel en drastisch in te grijpen in de top van de Belastingdienst. De minister van Financiën, die de geplaagde portefeuille van de vorige maand opgestapte staatssecretaris waarneemt, kondigde dit weekend zowel een bestuurlijke reorganisatie aan als het vertrek van de hoogst verantwoordelijke ambtenaar, directeur-generaal Jaap Uijlenbroek.

Daarmee heeft Hoekstra nog voor het einde van het kerstreces gehoor gegeven aan de wens van de Tweede Kamer om daadkrachtig op te treden bij de Belastingdienst die ernstig onder vuur is komen te liggen door de toeslagenaffaire. Geregeld vroegen Kamerleden, zowel van oppositie- als van coalitiezijde, aan staatssecretaris Snel stappen te nemen tegen de verantwoordelijke ambtenaren. Zijn antwoord was steeds dat hij niet via de Tweede Kamer of via de media aan personeelsbeleid wilde doen. Nadat de druk in december verder was toegenomen en zijn politieke krediet op was, besloot Snel kort voor het reces om uiteindelijk zelf op te stappen. De ambtelijke top bleef zitten.

Lees ook: Oer-ambtenaar Menno Snel vertilde zich aan de Belastingdienst

Uijlenbroek was begin 2017 als ‘DG’ aangesteld na de vorige affaire bij de Belastingdienst – de uit de hand gelopen reorganisatie, waarbij honderden goed gekwalificieerde mensen met een riante vertrekvergoeding onbedoeld vertrokken. Zijn voorganger, Hans Leijtens, had de functie nog geen jaar volgehouden. Het laat zien dat niet alleen bewindspersonen maar ook topambtenaren bij de Belastingdienst een hoog afbreukrisico hebben.

Klungelig optreden

Hoewel Hoekstra in zijn toelichtende brief aan de Tweede Kamer benadrukt dat het vertrek van Uijlenbroek samenhangt met een nieuwe topstructuur – de Belastingdienst wordt opgeknipt in drie onderdelen met elk een eigen directeur-generaal – is diens ontslag niet los te zien van de al jaren slepende affaire rondom de kinderopvangtoeslagen. Bij honderden en mogelijk duizenden gezinnen zijn deze toeslagen ten onrechte stopgezet omdat zij valselijk werden beschuldigd te hebben gefraudeerd. Juist ook in de afwikkeling van deze kwestie en het bieden van (financiële) genoegdoening aan gedupeerde ouders ging het afgelopen najaar van alles mis.

De commissie-Donner, die de affaire onderzocht, stelde dat er binnen de Belastingdienst sprake is geweest van ‘institutionele vooringenomenheid’ bij het stopzetten van toeslagen en het opleggen van boetes. De staatssecretaris erkende sinds de zomer dat de menselijke maat in de vele individuele gevallen zoek was. Dat is in de afgelopen maanden nog lang niet teruggevonden, getuige het soms klungelige optreden van de afdeling Toeslagen. Zo kregen enkele gedupeerde ouders begin december weliswaar binnen de beloofde korte tijd hun persoonlijke dossier toegestuurd, maar daarin waren grote delen zwartgelakt. Formeel klopte dit, het ging om privacygevoelige informatie, maar vanuit communicatief opzicht was het rampzalig.

De actie bevestigde het beeld dat medewerkers en de ambtelijke leiding van de Belastingdienst totaal geen oog hebben voor de menselijke kant van al die honderden, en mogelijk duizenden getroffen ouders, die in de woorden van minister Hoekstra „op een heel vervelende manier onder de wielen van de overheid terecht zijn gekomen”. De zwartgelakte dossiers waren voor Menno Snel de aanleiding om op 18 december zijn politieke verantwoordelijkheid te nemen en op te stappen.

Opgeknipt

Toen Snel in november besloot om de eerste groep van een kleine driehonderd ouders financiëel te compenseren, precies zoals de commissie-Donner had geadviseerd, kondigde hij ook al aan naar de structuur van de Belastingdienst te willen kijken. Hoekstra zet dat idee nu in werking. De dienst wordt opgeknipt in drie aparte onderdelen: Douane, Toeslagen en de kerntaken van de Belastingdienst (de inning van de jaarlijkse ruim 300 miljard aan belastingen en sociale premies), inclusief de fiscale opsporingsdienst FIOD.

Daarnaast laat Hoekstra een onderzoek uitvoeren aan naar de gebrekkige communicatie tussen de Belastingdienst en de burger – meer specifiek: de slechte bereikbaarheid van de Belastingtelefoon – en wil hij een cultuurverandering inzetten. „Een cultuur met oog voor de menselijke maat en een veilige werkomgeving is van groot belang”, schrijft hij aan de Kamer. Ook deze twee initiatieven waren al door Menno Snel aangekondigd en Hoekstra zet ze nu in gang.

Lees ook: Hoe uit het doolhof van de toeslagen te komen

Het zal aan de nieuw aan te stellen staatssecretaris zijn om deze veranderingen in goede banen te leiden. Mogelijk, zo klinkt het in Den Haag, zal het kabinet twee staatssecretarissen op Financiën willen benoemen, waarvan eentje zich exclusief met Toeslagen zal bezighouden. Deze maandag, zo bevestigde Hoekstra zondagmiddag in televisieprogramma Buitenhof, zullen de fractievoorzitters van de vier regeringspartijen met hem en premier Mark Rutte over de opvolging van Snel spreken.

Na de bestuurlijke reorganisatie en een cultuurverbetering staat dan de grootste verandering van de Belastingdienst nog te gebeuren: het hervormen van het huidige toeslagenstelsel. Deze vijftien jaar geleden ingevoerde en goedbedoelde vorm van inkomensondersteuning voor huishoudens met een krappe portemonnee is dermate dichtgeslibd en vastgelopen dat niemand in Den Haag er nog aan twijfelt dat dit stelsel niet meer te handhaven is. Hoekstra wees er op dat een dergelijke hervorming niet op korte termijn te regelen is. Hiermee ligt alvast een fors en politieke beladen onderwerp klaar voor de volgende kabinetsformatie.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Wie doodt het monster van de toeslagen?

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts,