Analyse

Het kersverse gevoel van eenheid in Iran is alweer weg

Protesten Iran De leugens van Iran over het neerhalen van een Oekraïens vliegtuig hebben geleid tot nieuwe onrust – net nadat het regime dankzij de Amerikaanse liquidatie van Soleimani de eenheid hersteld leek te hebben.

Een foto van een van de inzittenden van het neergeschoten Oekraïense vliegtuig. In Iran waren dit weekend op veel plekken herdenkingen voor de slachtoffers.
Een foto van een van de inzittenden van het neergeschoten Oekraïense vliegtuig. In Iran waren dit weekend op veel plekken herdenkingen voor de slachtoffers. Foto Reuters

Net nadat de Iraanse leiders de nationale eenheid weer enigszins hadden weten te herstellen dankzij het massale rouwbetoon in het hele land over de door de Verenigde Staten geliquideerde Iraanse generaal Qassem Soleimani, moeten ze het hoofd bieden aan nieuwe felle protesten in eigen land.

Die nieuwe problemen hebben ze grotendeels aan zichzelf te danken. Drie dagen lang ontkenden de Iraanse leiders dat een Oekraïens vliegtuig woensdag per vergissing in de buurt van Teheran door een raket van de Iraanse luchtafweer was neergehaald. Zaterdag volgde er een opmerkelijke draai: de Iraanse autoriteiten erkenden dat ze meteen al hadden geweten dat de ramp, waarbij 176 overwegend Iraanse inzittenden omkwamen, door een Iraanse raket was veroorzaakt.

President Hassan Rohani merkte in een tweet op dat Iran „deze rampzalige vergissing diep betreurt”. Amirali Hajizadeh, een bevelhebber van de Revolutionaire Garde, zei over het moment waarop hij werd ingelicht over de vergissing van een lid van de Garde, die het Oekraïense toestel had aangezien voor een Amerikaans toestel: „Ik kon wel doodgaan.” Hajizadeh gaf het dramatische nieuws dezelfde dag nog door aan zijn superieuren maar die volhardden nog twee dagen in hun ontkenningen.

Juist die leugens over zo’n gevoelig dossier wekten bij veel Iraniërs weer gevoelens van diepe afkeer tegen het repressieve bewind van de ayatollahs, dat Iran al ruim veertig jaar met harde hand bestuurt. Duizenden mensen gingen in Teheran maar ook in steden als Shiraz en Isfahan de straat op om te protesteren. Ze riepen leuzen als „dood aan de dictator”. Die woorden waren gericht tegen ayatollah Ali Khamenei, de opperste leider. De oproerpolitie gebruikte traangas om de betogers uiteen te drijven.

Lees ook: Canada rouwt om slachtoffers: ‘Dit zijn mijn studenten, mijn kinderen, mijn collega’s’

Een wake in Teheran die was georganiseerd om de doden van de vliegramp te gedenken, werd door de autoriteiten eveneens als een vijandige demonstratie beschouwd. De Britse ambassadeur in Teheran, die zijn medeleven zo wilde tonen, werd zelfs enige tijd aangehouden omdat hij hier ook bij was geweest en protesten zou hebben aangemoedigd. Naar zijn zeggen was hij meteen vertrokken toen sommige deelnemers politieke leuzen begonnen te scanderen.

Stilzwijgen Khamenei

De opperste leider zelf, die vorige week nog tranen plengde bij het afscheid van Soleimani, viel ditmaal niet op veel medelijden te betrappen. Dagenlang hulde hij zich in stilzwijgen over de ramp en ook toen duidelijk was dat de Iraanse luchtafweer er achter zat, beperkte hij zich er toe een onderzoek te gelasten naar de vraag hoe het mogelijk was dat de Garde zo’n blunder had kunnen begaan. Sommigen binnen de Garde, onder wie een medewerker van Khamenei, stelden dat „Irans vijanden wraak willen nemen op de Garde voor een militaire fout”. ‘Irans vijanden’ is codetaal in Iran voor de VS en hun bondgenoten.

De Iraanse leiders maken een van de moeilijkste periodes in jaren door

Zondag kwam het opnieuw tot demonstraties, met name bij de Universiteit van Teheran, zij het op minder grote schaal dan de dag ervoor. Net als op zaterdag verscheurden sommigen demonstratief portretten van Soleimani. Vorige week nog waren miljoenen Iraniërs uitgestroomd om tijdens de lange aanloop naar de begrafenis de laatste eer te brengen aan de generaal. Velen droegen toen zijn beeltenis met zich mee. Soleimani, die hoofd was van de Al Quds-Brigade, de buitenlandse tak van de Revolutionaire Garde, gold als de meedogenloze architect van de uitbreiding van de Iraanse invloed in het Midden-Oosten van de laatste jaren.

De enorme mensenmassa’s die voor Soleimani’s begrafenis op de been waren, suggereerden een herstel van de nationale eenheid. Dat kwam de Iraanse leiders uitstekend van pas omdat nog vers in het geheugen lag hoe honderdduizenden Iraniërs verspreid over het hele land in november de straat op waren gegaan uit woede over een regeringsbesluit de benzineprijs te verhogen. Ook toen keerde de boosheid van de betogers zich al snel tegen de leiders van het land. Maar ze vernielden bij voorbeeld ook banken.

Met veel geweld en bloedvergieten werden de protesten van vorige herfst keihard door de Revolutionaire Garde en de politie onderdrukt. Doordat de autoriteiten het internet hadden afgesloten, waardoor de communicatie sterk werd bemoeilijkt, viel aanvankelijk weinig te zeggen over het dodental. Persbureau Reuters deed hiernaar echter enkele weken later uitgebreid onderzoek en concludeerde dat er zo’n 1.500 doden waren gevallen. Daarmee waren de rellen de ernstigste sinds het ontstaan van de Islamitische Republiek in 1979.

Bij de Amirkabir universiteit in Teheran, en ook bij andere universiteiten, demonstreerden studenten tegen het regime.

Foto Atta Kenare/AFP

Trump wakkert onrust in Farsi aan

De demonstraties en het opnieuw opflakkeren daarvan dit weekend onderstrepen dat de Iraanse leiders een van de moeilijkste periodes in jaren doormaken. Economisch gaan de zaken in eigen land uitgesproken slecht, zowel door de zware Amerikaanse sancties als door de wijd verbreide corruptie. En ook in het buitenland spant het erom of Iran in staat is het netwerk van machtige milities dat Soleimani had opgebouwd, te handhaven. Te meer omdat er al in de nadagen van Soleimani zelf een toenemende onvrede in met name Irak en Libanon viel te bespeuren over de sterke Iraanse invloed in hun land. Dit uitte zich in massale protestdemonstraties in Bagdad en Beiroet.

Is Soleimani’s liquidatie juridisch wel te verdedigen?

Het is echter nog veel te vroeg om daaruit af te leiden dat het regime in Teheran op zijn laatste benen loopt. Het heeft wel vaker in moeilijkheden verkeerd en heeft zich dan toch weer weten te herstellen. President Donald Trump en zijn minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo laten intussen niets na om de onrust aan te wakkeren. Trump richtte zaterdag via Twitter – in het Engels én in het Farsi – een boodschap aan de veelal jonge demonstranten. „Ik heb vanaf het begin van mijn presidentschap aan jullie kant gestaan en mijn regering zal achter jullie blijven staan. We volgen jullie protesten op de voet, en worden geïnspireerd door jullie moed.”

Sommige waarnemers spoorden Iran ook aan de kwestie van de vliegramp en het onderzoek dat daarnaar nog loopt aan te grijpen om zijn verstandhouding met de buitenwereld te verbeteren. De Britse minister van Buitenlandse Zaken Dominic Raab verwoordde het zo: „De Iraanse regering is op een kruispunt aangeland. Ze kan verder opmarcheren naar een pariastatus met al het politieke en economische isolement dat dat betekent, of ze kan stappen nemen om de spanning te verminderen en de diplomatieke weg volgen.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: De gevaarlijke driehoek Iran, Amerika en Irak

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.