Necrologie

Flamboyant despoot moderniseerde Oman, maar kritiek bleef taboe

Sultan Qaboos bin Said (1940-2020) De sultan van het oliestaatje trad in het verleden op als liaison tussen de VS en Iran. Hij hielp zijn land vooruit, maar bleef een autocraat.

Sultan Qaboos bin Said al-Said in januari vorig jaar
Sultan Qaboos bin Said al-Said in januari vorig jaar Foto Andrew Caballero-Reynolds/ REUTERS

Sultan Qaboos bin Said, die Oman de afgelopen halve eeuw als een verlicht despoot bestuurde, was niet alleen de langst regerende vorst in het Midden-Oosten maar vermoedelijk ook een van de populairste, al heeft de bevolking zich daar nooit vrij over kunnen uitspreken.

De dood van Qaboos, die na een vergeefse behandeling in het Belgische Leuven vermoedelijk vrijdag aan darmkanker overleed, werd zaterdag bekend. De sultan was degene die de oliestaat ingrijpend moderniseerde, maar hij deed dat met behoud van traditie. Zo decreteerde hij dat de architectuur in zijn land traditionele kenmerken moest houden en dat mannen bij voorkeur het traditionele witte gewaad, de dishdasha, dienden te dragen.

Niet dat Qaboos een afkeer had van het Westen. Integendeel, hij was zelf geschoold aan Sandhurst, de Britse militaire academie, en gold als uitgesproken anglofiel. Hij hield van klassieke muziek, bespeelde luit en orgel, componeerde, las graag de Financial Times en had een zwak voor Engelse thee. Ook was hij een gulle gever voor tal van buitenlandse culturele en onderwijsinstellingen. In Nederland profiteerden onder meer de Leidse universiteit en het Bijbels openluchtmuseum in Groesbeek hiervan (wegens zijn „onbevooroordeelde” aandacht voor de Arabische cultuur).

Relatief isolement

Het was ook Qaboos die het relatieve isolement van zijn land doorbrak. Hij zorgde er echter voor dat hij niet van een partij afhankelijk werd. Zo handhaafde hij, anders dan veel andere landen in de regio, goede betrekkingen met Iran én de VS. Soms ook trad hij op als liaison tussen beide landen, onder meer bij de besprekingen die uiteindelijk uitmondden in het nucleaire verdrag tussen Iran en de internationale gemeenschap van 2015. Zelf onderhield hij contacten met veel wereldleiders, uiteenlopend van premier Netanyahu tot (destijds) koningin Beatrix. Maar ook een nieuwkomer als de Britse premier Boris Johnson had hij al ontmoet.

Tegelijk bleef Qaboos een ouderwetse Arabische autocraat in de traditie van zijn voorvaderen. De dynastie regeert het land al sinds 1749, al was het ook enige tijd een Brits protectoraat. Qaboos was premier, opperbevelhebber, minister van Defensie, minister van Buitenlandse Zaken en minister van Financiën tegelijk. Net als in de buurlanden belandden critici dikwijls zonder pardon in de gevangenis. Kritiek op de sultan is in Oman zelfs wettelijk verboden en een parlement is er niet. De 4,6 miljoen inwoners mogen alleen af en toe stemmen voor een adviserend orgaan. Vrije media zijn er evenmin en het vak politieke wetenschap wordt niet onderwezen op de universiteit.

Qaboos kwam aan het bewind in 1970, toen hij met hulp van enkele Britse adviseurs een staatsgreep pleegde tegen zijn reactionaire vader. Het enige bloed dat daarbij vloeide kwam naar verluidt uit de voet van zijn vader, die een schotwond opliep.

Bij zijn aantreden telde Oman nog maar welgeteld 10 kilometer verharde weg en drie scholen. De jonge Qaboos liet nieuwe wegen aanleggen en stak veel van de snel stijgende olie-inkomsten in scholen, ook voor meisjes.

Qaboos reisde regelmatig door eigen land om te peilen hoe het met zijn onderdanen ging. Die konden bij zulke gelegenheden, althans op papier, met klachten terecht bij hun vorst, al verwerden zulke reizen in de loop der jaren steeds meer tot leeg ritueel.

Ook in Oman ontstond tijdens de zogeheten ‘Arabische Lente’ van 2011 enige onrust. Veel jongeren eisten meer inspraak en betere arbeidsperspectieven. Bij een betoging viel ook een dode. De sultan begreep dat hij iets moest doen, ontsloeg prompt zes ministers en gelastte een ambitieus nieuw werkgelegenheidsprogramma.

Mannelijk huispersoneel

De immer flamboyant geklede Qaboos had zelf geen kinderen. Hij was maar kort gehuwd en het was een publiek geheim dat hij eigenlijk homoseksueel was. Maar in de conservatieve Omaanse samenleving ging het te ver daar openlijk voor uit te komen. Qaboos volstond ermee vooral mannelijk huispersoneel aan te nemen.

Na zijn dood kwam de familie bijeen en opende een nagelaten brief, waarin hij zijn neef Haitham bin Tariq al-Said (65), een vroegere minister van cultuur, aanbeval als zijn opvolger. De familie volgde dat advies op, de machtsovername lijkt daarmee in eerste instantie soepel te verlopen. Een aantal wereldleiders en hoogwaardigheidsbekleders, onder wie koning Willem-Alexander en minister Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) en de Britse prins Charles en premier Boris Johnson, vlogen zondag naar Oman om hun condoleances aan te bieden en kennis te maken met de nieuwe machthebber.

Lees ook dit essay van opinie-medewerker Haroon Sheikh over de rol die kleine landen als Oman in hun regio kunnen spelen