Necrologie

Aart Staartjes: opstandig en innemend televisie-icoon

Aart Staartjes (1938-2020) Met ‘De Stratemakeropzeeshow’, ‘De film van Ome Willem’ en ‘Sesamstraat’ maakte Aart Staartjes gezagsondermijnende kindertelevisie, waarin hij kinderen nooit sprookjes vertelde.

Scène met Aart Staartjes en Tommie in Sesamstraat.
Scène met Aart Staartjes en Tommie in Sesamstraat. ANP Kippa

Rebels en nukkig, nors, dwars en bazig, charmant en vooral innemend: acteur Aart Staartjes als Meneer Aart in het populaire kinderprogramma Sesamstraat (1984-2018) was het allemaal. Voor Meneer Aart, gekleed in kostuum met koninklijke onderscheiding, was vroeger alles beter, een overtuiging die hij met verve uitdroeg aan onvergetelijke dieren als Tommie, Ieniemienie, Purk en Pino die voor Aart altijd ‘Pienjo’ heette.

Zondag 12 januari is Staartjes in het Universitair Medisch Centrum Groningen op 81-jarige leeftijd overleden. Een verkeersongeluk vrijdag in Leeuwarden werd de televisiegrootheid fataal: bij een botsing met een auto werd hij uit zijn brommobiel geslingerd en liep ernstige verwondingen op. Staartjes woonde met zijn vrouw Hanna in Dronrijp, niet ver van Leeuwarden.

Aart Staartjes werd op 1 maart 1938 geboren in Amsterdam-Noord en doorliep de MULO en de kweekschool. Zijn vader was een timmerman die van Beethoven hield, maar tijdens de opvoeding niets moest hebben van zoiets als ‘kindercultuur’. Pas vanaf zijn achtste ging Staartjes naar de lagere school, waar hij onder meer de latere cabaretier Eric Herfst ontmoette. Samen met Herfst en een andere vriend, Ben Rowold, ook cabaretier en tekstschrijver, richtten zij in 1957 het pantomimegezelschap Pantalone op, genoemd naar een figuur uit de commedia dell’arte. Een jaar later meldde Staartjes zich aan bij de Amsterdamse toneelschool, waar hij in 1961 zijn diploma behaalde.

Hij debuteerde in Meneer Topaze (1928) van de Franse schrijver Marcel Pagnol, waarin hij de rol van twaalfjarige leerling vertolkte. Hij had daarin slechts drie zinnen, later beweerde hij dat het er zes waren. Desalniettemin: die schaarse zinnen markeerden het begin van een indrukwekkende acteurscarrière. Gedurende tien jaar vertolkte Staartjes rollen bij diverse toneelgezelschappen, waaronder Theater (Arnhem), Nieuw Rotterdams Toneel en Toneelgroep Studio in de Brakke Grond in Amsterdam. Hij was te zien in stukken van Tsjechov, Brecht, Lorca, Shakespeare en Goldoni. Op een gegeven moment vond hij toneel echter „te elitair” en maakte hij de overstap naar televisie en film.

Aan het begin van zijn indrukwekkende acteurscarrière vertolkte Staartjes (hier geportretteerd in 1963) gedurende tien jaar rollen bij diverse toneelgezelschappen. Foto Hollandse Hoogte/Louis van Paridon

Staartjes in 1969.

Foto Vincent Mentzel

‘Sombere man’

Staartjes groeide uit tot de ‘peetvader van de Nederlandse kindertelevisie’. Volgens zijn zoon Paul in een aan Staartjes gewijde Opium-documentaire (2012) was zijn vader een „moeilijke, sombere man” die eigenlijk geen kinderen had moeten krijgen. Hij had misantropische trekjes maar in personages als Meneer Aart toonde hij ook zijn kwetsbare kant. Maar er was meer: vanuit zijn opstandige levenshouding maakte hij gezagsondermijnende kindertelevisie, waarin hij kinderen nooit sprookjes vertelde.

Het bekendst werd hij met De Stratemakeropzeeshow die hij in 1972 bedacht voor de VARA. Dit was allesbehalve reguliere kindertelevisie gemaakt vanuit het perspectief van de volwassene, waarin menig kindertaboe over seksualiteit en dood werd doorbroken. Aan deze show was een uitnemend schrijvers- en dichterscollectief verbonden, onder wie Willem Wilmink, Karel Eykman en Hans Dorrestijn. Acteurs Joost Prinsen en Wieteke van Dort stonden Staartjes terzijde in een serie waarmee niet alleen kinderen, maar ook volwassenen opgroeiden. De muziek was van Harry Bannink.

Lees ook dit NRC-interview met Aart Staartjes uit 1993: Aart Staartjes over kindertelevisie; Een ettertje lukt het best

In een interview met het Algemeen Handelsblad uit 1966 beklaagde Staartjes, die toen nog serieus toneel speelde, zich erover dat hij zijn met „overvloedig, blond vlashaar gekroonde ronde hoofd” altijd als een „lieve, aardige jongen” werd beschouwd, iets waartegen hij zich fel verzette. „Daar heb ik geen enkele affiniteit mee, dat zijn van die rollen zonder achtergrond waar je niets mee kunt doen”, aldus de 28-jarige Staartjes. Daarom speelde hij in dat jaar een rotzak van een vent in de satire met de titel Eh? van de Engelsman Henry Livings bij Studio. In 1993, in een interview met NRC, bleek hoe trouw Staartjes is gebleven aan zijn afkeer lief en aardig gevonden te worden: „Een ettertje lukt het best”.

Bevrijdend cynisme

Met zijn televisiewerk rekende Staartjes voorgoed af met het imago van aardige jongen. Mopperend en tegelijk vrolijk stemmend en zelfs bevrijdend cynisme werd het handelsmerk. In 1974 nam hij het initiatief tot een serie voor de allerkleinsten, De film van Ome Willem met Edwin Rutten in de hoofdrol. Niemand kon genoeg krijgen van Ome Willem en van Staartjes zelf als Toon, een ruige voetballer en vechtersbaas. De serie eindigde pas in 1989. In 1979 kwam er een vervolg op De Stratemakeropzeeshow met J.J. de Bom voorheen de Kindervriend. Opnieuw een groot succes, totdat de VARA de serie in 1981 wegens bezuinigingen van het scherm haalde. Staartjes had in J.J. de Bom de rol van postbode Hein Gatje die de brieven van de kinderen langsbracht. Elke week besprak hij met deskundigen Van Dort (Titia Konijn) en Prinsen als De Bom de problemen van kinderen tussen 10 en 15 jaar. Opnieuw jeugdtelevise vanuit het perspectief van de jeugd.

In 2005 bij de opnamen van de film Circus Waltz Foto Marcel Hemelrijk

Staartjes was ook te zien in de hoofdrol van de film Pinkeltje (1978), Het klokhuis (vanaf 1988), Waltz (2006) en Rembrandt en ik (2011). Een van de favoriete stemmen uit De Fabeltjeskrant was die van de klankrijke Rocus de Vrije Vogel, ingesproken en gezongen door Staartjes.

Sinterklaasintocht

Jarenlang, tussen 1982 en 2001, verwelkomde Staartjes Sinterklaas, ook deed hij een enkele maal de gehele presentatie. Aanvankelijk waren er wat conflicten achter de schermen tussen Staartjes, de toenmalige hoofdpiet Piet Römer en Sinterklaas Adrie van Oorschot. Daarop besloot Staartjes in 1986 een nieuwe Sinterklaas te introduceren, dat werd zijn toneelschoolvriend de acteur Bram van der Vlugt.

Eind 2001 schreven burgemeester Houben van Maastricht en Aart Staartjes in NRC het Hollands Dagboek. De stijl van het dagboek was helemaal zoals Staartjes dacht en deed en waarvoor hij pleitte: opstandigheid. Zo schrijft Sinterklaas dat hij „anarchistisch” is geworden sinds Aart Staartjes in zijn leven is gekomen. „Soms wat baldadig. Kinderen stout? Goed zo. Sinterklaas ook.”

Vorig jaar, in het programma Sterren op het doek, vertelde Staartjes dat hij niet bang was voor de dood. Wel sprak hij zijn zorgen erover uit bang te zijn invalide te worden: „Ik voel dat ik in het laatste bedrijf zit. Maar ik ben niet bang voor de dood, alleen weet ik niet wat ik moet verwachten.” Staartjes wordt in besloten kring begraven.