Trump gebruikt ASML’s techniek als wisselgeld in China

Technologie Onder druk van Amerika krijgt het Nederlandse ASML geen toestemming om zijn meest geavanceerde apparatuur naar China te exporteren. Het bedrijf wordt tegen wil en dank een wapen in de handelsoorlog.

De ‘cleanroom’ van chipmachinefabrikant ASML, waar chipmachines worden geassembleerd.
De ‘cleanroom’ van chipmachinefabrikant ASML, waar chipmachines worden geassembleerd. Foto Lex van Lieshout/ANP

ASML, de trots van de Nederlandse hightechsector, ziet zijn plannen voor snelle groei in China geblokkeerd door de handelsoorlog met de Verenigde Staten. Al enkele maanden wacht het Veldhovense bedrijf op toestemming om de prijzige EUV-machines te exporteren naar China. De vertraging zorgt ervoor dat ASML zijn ambities voor de Chinese markt voorlopig moet terugschroeven.

Peter Wennink, topman van ASML, zag de bui in januari vorig jaar al hangen. Hij zei in een gesprek met NRC dat er „geen directe druk” op het hightechbedrijf uitgeoefend werd om China uit te sluiten van de meest geavanceerde lithografiemachines. „We hebben een exportlicentie van de Nederlandse regering. Als er druk is, dan zal die van regering tot regering zijn.”

En zo geschiedde. Volgens persbureau Reuters heeft de Amerikaanse overheid de Nederlandse regering ervan overtuigd dat export van EUV-machines naar China ‘veiligheidsrisico’s’ met zich meebrengt. Dat schreef Reuters deze week op basis van anonieme bronnen.

Premier Rutte zou afgelopen zomer een Amerikaans veiligheidsrapport onder ogen hebben gekregen dat aanleiding gaf om ASML’s vergunning op te schorten. Rutte wilde dat afgelopen vrijdag niet bevestigen. Maar feit is dat ASML al maanden op verlenging van de exportvergunning zit te wachten. Een grote order uit China, ASML’s belangrijkste groeimarkt, kan niet geleverd worden.

Lees het hele interview met Wennink uit april: ‘Niet bang zijn voor Chinese spionage’

135 miljoen voor één machine

EUV (Extreme Ultraviolet) is een techniek die ASML ontwikkelde om op grote schaal nog fijnmaziger chips te kunnen produceren. De Chinese order betreft een prijzige machine, die volgens persbureau Nikkei ook aan SMIC (Semiconductor Manufacturing International Corp.) geleverd zou worden. Met de bijbehorende installatie- en onderhoudscontracten zou het systeem rond de 135 miljoen euro gaan kosten. De EUV-machine zou eind december geleverd worden en een half jaar later geïnstalleerd moeten zijn.

SMIC is de grootste chipfabrikant van China, maar klein vergeleken met de marktleiders in de halfgeleiderwereld: Intel uit de VS, Samsung uit Zuid-Korea en TSMC uit Taiwan. China levert minder dan 10 procent van de wereldproductie aan chips en is grotendeels afhankelijk van import. Het land wil daarom een eigen chipindustrie ontwikkelen maar wordt daarbij gedwarsboomd door de VS.

President Donald Trump, die in een handelsoorlog met China is verwikkeld, wil niet dat de Chinezen hun huidige technologische achterstand op het gebied van halfgeleiders kunnen inhalen, bijvoorbeeld door ASML’s EUV-techniek te gebruiken.

Het afremmen van de chipproductie is onderdeel van Trumps strategie om de opmars van Chinese technologie te beperken. Daarbij hoort ook de ban op telecomleverancier Huawei. Die apparatuur is in de VS verboden; Europese bondgenoten zijn onder Amerikaanse druk inmiddels net zo huiverig voor Huawei geworden.

Lees ook: Nederland kiest harde lijn tegen Huawei

Trump verbiedt Amerikaanse bedrijven als Google te leveren aan Huawei. ASML kan niet op Amerikaanse voorwaarden verboden worden te exporteren naar China. Want hoewel ASML vestigingen in de VS heeft, komt de meeste technologie van de lithografiemachines uit Veldhoven.

Wassenaar

Er bleek een andere manier om China de EUV-techniek te onthouden. EUV valt namelijk onder de lijst goederen waarvoor de Wassenaar Agreement geldt. Deze overeenkomst tussen 42 landen regelt de export van goederen die zowel voor militaire als commerciële doeleinden gebruikt kunnen worden.

Sinds december vorig jaar staan ook de benodigde ingrediënten voor EUV-machines op de lijst van ‘dual goods’ . Zulke wijzigingen in de Wassenaar-lijst worden unaniem, door alle deelnemende landen, aangenomen. Het is een diplomatiek proces dat zich achter gesloten deuren afspeelt. Of er vervolgens een exportvergunning verstrekt wordt, is aan de afzonderlijke landen zelf. Nederland heeft zelf besloten de vergunning op te schorten.

ASML vindt dat de EUV-machines weinig of niets met militaire toepassingen te maken hebben; EUV is een uitvinding die chipbedrijven een commercieel voordeel kan geven; de techniek is ontworpen om op grote schaal uiterst fijnmazige chips te produceren.

Militaire toepassingen – denk aan drones of ander wapentuig – maken doorgaans geen gebruik van de allernieuwste generatie chips maar juist van meer robuuste technologie die zich al jaren bewezen heeft.

Bovendien mag ASML wel ‘gewone’ lithografiemachines aan China leveren die geen gebruikmaken van EUV. Daar is geen exportvergunning voor nodig. Met zulke systemen zijn ook fijnmazige chips te maken die in wapentuig gebruikt zouden kunnen worden.

ASML levert geen wapens, maar wordt zelf wapen in de handelsoorlog. Want de VS verpakken economische belangen als veiligheidsrisico, of halen op zijn minst die twee belangen door elkaar.

Zolang Nederland daaraan toegeeft moet ASML afwachten, in een spagaat: het bedrijf haalt rond de 15 procent van zijn omzet uit China en ongeveer evenveel uit de Verenigde Staten. ASML moet beide landen te vriend houden. Dat gaat met de nodige wrijvingen gepaard; bij ASML’s eigen vestigingen in de VS werkt de Amerikaanse overheid tegen bij het verstrekken van werkvergunningen aan Chinese medewerkers.

Chinese omzet zwakt af

ASML maakt op 22 januari de jaarcijfers van 2019 bekend. Tot nu toe compenseerden de inkomsten uit de verkoop van EUV-machines de teruglopende uitgaven van chipfabrikanten aan andere lithografiemachines. In China zwakt de omzet echter wel af.

In 2018 kwam van ASML’s totale omzet (10,9 miljard euro) 1,8 miljard uit China. Dat was een verdubbeling ten opzichte van 2017. In de loop van 2019 bleek de Chinese groei getemperd: ASML behaalde in de eerste zes maanden van het jaar 593 miljoen euro aan Chinese omzet, terwijl dat in dezelfde periode in 2018 nog 894 miljoen euro was.

Het is een prijs die de hele techsector betaalt. Voordat de handelsoorlog uitbarstte kon de chipindustrie makkelijker samenwerken en onderdelen uit alle hoeken van de wereld – vooral Azië – gebruiken. Nu doorsnijdt het handelsconflict de relaties tussen leveranciers.

ASML benadrukt dat het al twintig jaar zaken doet in China. De afgelopen drie jaar verdubbelde het personeel in de Chinese vestiging naar ruim 1.100 medewerkers. Tegelijkertijd kan ASML niet naïef zijn over de Chinese agenda: het bedrijf weet, na eerdere hackaanvallen, dat spionage een reëel gevaar is. Maar pragmatisme overheerst. ASML is ervan overtuigd dat de EUV-technologie zo complex is, dat kopiëren onmogelijk is.

Ook de Nederlandse regering is pragmatisch. Trump kan ASML’s EUV-techniek als wisselgeld gebruiken in zijn onderhandelingen met China. Het Nederlandse besluit om de exportvergunning tijdelijk op te schorten past in de uitstelstrategie die ook in het Huawei-dossier wordt uitgevoerd. Beslissingen worden vooruit geschoven, in de hoop dat de kou uit de lucht is zodra de VS en China een handelsakkoord tekenen.

Dat zou woensdag al het geval zijn, liet Trump in een tweet weten. Net voor de jaarcijfers van ASML.

Lees meer over het aanstaande handelsakkoord: VS en China: een gewapende vrede aan het handelsfront