Opinie

Rust in het Midden-Oosten is even terug maar de schade is er niet minder om

Iran-vs

Commentaar

Een conflict dat eind vorige week nog dreigde te ontaarden in een uiterst riskant en ongewis militair treffen tussen de Verenigde Staten en Iran, is sinds afgelopen woensdag teruggeschaald naar min of meer hanteerbare proporties. Waarbij het mogelijk per ongeluk neerschieten van een Oekraïens verkeersvliegtuig door Iraanse luchtafweer maar buiten beschouwing blijft.

De spanning tussen Iran en de Verenigde Staten is nog volop aanwezig maar aan de escalatie die in een stroomversnelling kwam met de doelbewuste Amerikaanse moordaanslag in Bagdad op de Iraanse generaal Qassem Soleimani, de militaire topman van het bewind in Teheran, is gelukkig vooralsnog een eind gekomen.

De door Iran aangekondigde „zware vergelding” dan wel „vernietigende wraak” bleef dinsdagnacht beperkt tot een overzichtelijke raketaanval op twee Amerikaanse luchtmachtbases waarbij – althans volgens de lezing van de Amerikanen – geen slachtoffers vielen. President Donald Trump die eerder met de van hem bekende terminologie dreigde keihard en mogelijk disproportioneel terug te zullen slaan bij een Iraanse tegenactie, hield zich in. Hij beperkte zich woensdag tot de aankondiging van nog scherpere economische sancties tegen Iran. Daarbij is de vraag of zwaardere maatregelen in het geval van de Verenigde Staten nog mogelijk zijn.

De wereld kon een paar dagen lang getuige zijn van de ‘wet van het schoolplein’ waar de grootste schreeuwers alle aandacht opeisen maar zich uiteindelijk toch weten in te houden en een massale vechtpartij wordt vermeden. Maar dit wil niet zeggen dat er niets is gebeurd en de draad weer gewoon kan worden opgepakt. De toch al uitzichtloze situatie in het Midden-Oosten met al zijn gewelddadige vertakkingen in de hele regio is er de eerste week van 2020 alleen maar uitzichtlozer op geworden. Natuurlijk is, zoals de afgelopen dagen weer uit diverse monden viel op te tekenen, de diplomatieke weg het enige spoor naar een oplossing. Maar voorlopig zijn de mogelijkheden voor de diplomatie verder beperkt.

Dat geldt allereerst aan westerse zijde. De drieste actie van president Trump om de Iraanse generaal Soleimani door middel van een droneaanval in Bagdad te elimineren heeft weinig te maken met de internationale rechtsorde waar dit deel van de wereld voor zegt op te komen. Dat Soleimani zelf buiten die rechtsorde opereerde en vele slachtoffers op zijn geweten heeft is geen vrijbrief voor deze staatsliquidatie ofschoon de Amerikanen zich beroepen op zelfverdediging. Temeer daar dit eenzijdig optreden zonder de bondgenoten vooraf in te lichten het bestaande vijandbeeld jegens het Westen alleen maar versterkt. Het valt moeilijk in te zien dat er de voorbije week ‘hearts and minds’ zijn gewonnen. Integendeel en dat is dan ook wel gebleken uit de reacties uit delen van de Arabische wereld.

Voorts heeft het Amerikaanse optreden de toch al schaarse mogelijkheden van de Europese Unie om een rol te spelen op weg naar betere, meer ontspannen relaties met Iran verder ingeperkt. Nadat president Trump in 2018 zijn steun had ingetrokken aan de in 2015 gesloten internationale atoomovereenkomst met Iran, het zogeheten Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) heeft onder andere de EU getracht nog zoveel mogelijk van het akkoord overeind te houden. Maar de Amerikaanse actie tegen Soleimani was voor Iran een makkelijk alibi zich nog verder van de afspraken te verwijderen.

Voor de strijd tegen de restanten van Islamitische Staat in Irak zijn de gebeurtenissen in de nasleep van het Amerikaanse optreden tegen Soleimani ook louter schadelijk gebleken. Het Iraakse parlement wil dat alle buitenlandse troepen uit het land verdwijnen. De resolutie waarin dit wordt uitgesproken is weliswaar niet bindend, maar het is moeilijk optreden voor buitenlandse troepen in een land waarvan de volksvertegenwoordiging in meerderheid zegt dat zij niet welkom zijn.

Kortom, er is nogal wat beschadigd. In die zin is de kwalificatie „begrip” die de Nederlandse regering deze week voor de Amerikaanse actie hanteerde tamelijk absurd. Vooral als diezelfde regering erkent dat deze actie heeft geleid tot „escalatie in een al erg gespannen situatie” waar „vermindering van spanning in ieders belang” is. Die twee dingen gaan nu eenmaal niet samen.

Er is veel gebeurd in een week. De rust is enigszins teruggekeerd, wat wil zeggen dat verdere escalatie is uitgebleven. Maar dat neemt niet weg dat sinds vorige week in het altijd explosieve Midden-Oosten een forse stap is teruggezet.