Is Soleimani’s liquidatie juridisch wel te verdedigen?

Veel juristen menen dat de rechtvaardiging van de Amerikanen voor de liquidatie van generaal Soleimani rammelt. Was er sprake van moord? Het debat woedt voort.

Een poster op de ingang van een militaire basis in Irak, met daarop foto’s van de geliquideerde Qasem Soleimani en Abu Mahdi al-Muhandis.
Een poster op de ingang van een militaire basis in Irak, met daarop foto’s van de geliquideerde Qasem Soleimani en Abu Mahdi al-Muhandis. Foto Murtaja Lateef/EPA

Al sinds de Iraanse generaal Qassem Soleimani een week geleden door de VS in Bagdad geliquideerd werd, woedt zowel in de Verenigde Staten als daarbuiten het debat over de vraag of dat juridisch wel door de beugel kon. Trump en de zijnen hebben aangevoerd dat Soleimani aanvalsplannen smeedde tegen de Amerikanen. Bovendien was de generaal al verantwoordelijk voor de dood van honderden Amerikaanse militairen, stellen zij. De VS hebben uit zelfverdediging gehandeld.

Het was hoe dan ook een opzienbarende stap. De laatste keer dat de VS zo’n vooraanstaande militaire leider uit de weg ruimden, memoreerden sommigen, was toen de Amerikanen gedurende de Tweede Wereldoorlog het vliegtuig van de Japanse admiraal Isoroku Yamamoto uit de lucht schoten. Maar met Japan waren de VS destijds formeel in oorlog, met Iran niet.

Veel juristen menen dat er het nodige valt af te dingen op de argumenten van de Amerikaanse regering. Agnes Callamard, de VN-rapporteur voor zaken rond buitenrechtelijke doodslag die onlangs ook de moord op de Saoedische journalist Jamal Khashoggi onderzocht, stelde dat een actie uit voorzorg tegen een bedreiging is toegestaan. Maar dan moet die wel zeer acuut zijn en geen uitstel dulden. „Aan die test wordt in dit geval niet voldaan”, betoogde ze op Twitter.

Mager bewijs

Volgens de Amerikaanse regering was hier wel degelijk aan voldaan, maar The New York Times citeerde anonieme regeringsfunctionarissen die erkenden dat het bewijs tegen Soleimani mager was. Toen minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo er donderdag door Fox TV naar werd gevraagd, erkende hij dat hij niet wist waar en wanneer er dan zo’n bedreigende actie zou plaatsvinden, die de liquidatie van Soleimani zou rechtvaardigen.

Lees ook: Trump riskeert met het doden van Soleimani een nóg sterker Iran

De regering schermde verder met een Amerikaanse wet uit 2002, waarmee het Congres de regering toestemming gaf om op te treden tegen „de aanhoudende dreiging die uitgaat van Irak”. Die maatregel is nog altijd van kracht. Feit is dat de liquidatie van Soleimani in Irak plaatsvond en ook dat de generaal daar nauw samenwerkte met milities die het soms gemunt hadden op Amerikaanse militairen in Irak.

Mary Ellen O’Connell, hoogleraar internationaal recht aan de Amerikaanse Notre Dame-universiteit, betoogt echter in een blog op EJIL, een forum van Europese internationale juristen, dat als de VS een bedreiging waarnamen tegen hun troepen, ze volgens de regels contact hadden moeten opnemen met de Iraakse regering met het verzoek de Amerikanen afdoende te beschermen.

In het Britse Lagerhuis informeerde oppositieleider Jeremy Corbyn woensdag naar de wettigheid van de liquidatie van Soleimani. Premier Boris Johnson stelde echter dat het niet aan de Britse regering is daarover te oordelen. „De meeste redelijke mensen zouden accepteren dat de Verenigde Staten het recht hebben om hun bases en hun personeel te beschermen”, verklaarde Johnson. Hij voegde er aan toe dat Soleimani ook explosieven had geleverd aan groepen die waren ingezet tegen Britse militairen. „Die man had het bloed van Britse militairen aan zijn handen.”

Moord

Sommige juristen vragen zich intussen af of het geen moord (assassination) door de Amerikaanse regering was, een praktijk die de toenmalige president Ford al in 1976 verbood. „Geen persoon die in dienst is van of handelt namens de regering van de Verenigde Staten zal zich bezighouden met, of samenzweren om zich bezig te houden met, moord”, heet het in dat roemruchte presidentiële bevel. De Amerikanen oordeelden destijds dat het liquideren van hen onwelgevallige buitenlandse leiders niet langer spoorde met de idealen van hun staat. Dat is nog altijd van kracht. De regering Trump verwierp deze suggestie echter.

Tegelijk erkennen ook critici zoals Scott Anderson van de denktank Brookings dat de regels de uitvoerende macht (de president) veel ruimte bieden om de bepalingen op zijn eigen manier uit te leggen, zolang het Congres niet gaat dwarsliggen. Ook Trumps voorgangers hadden er een handje van die ruimte op te rekken. Sinds 2001 bestaat er ook een bevoegdheid voor de president om de militaire macht in te zetten tegen de daders van de terroristische aanslagen op New York en Washington van 11 september dat jaar.

Onder president Obama werd dat mandaat veel breder uitgelegd. Bij honderden drone-aanvallen werden mensen die als terroristen werden beschouwd bij bosjes gedood, zonder enige vorm van proces. Ook Trump heeft Soleimani wel aangeduid als een terrorist.

Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden nam donderdagavond een resolutie aan, waarin het de president maant alle militaire actie tegen Iran te staken tenzij daar expliciet toestemming voor is verleend door het Congres. Tot woede van vooral de Democraten was het Congres niet vooraf ingelicht over de liquidatie van Soleimani. Maar de resolutie zal Trump niet veel hoofdbrekens kosten: de kans dat die ook door de Senaat komt is nihil.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: De gevaarlijke driehoek Iran, Amerika en Irak

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.