Recensie

Recensie Boeken

Het plein waar Anne Frank gelukkig was

Amsterdam WO II De geschiedenis van het Merwedeplein tussen 1933 en 1945 weerspiegelt wat in Amsterdam gebeurde in die jaren. Een gewoon plein was het niet, blijkt uit het boek Anne Frank was niet alleen.

Het Merwedeplein gezien vanaf de ‘wolkenkrabber’, circa 1935.
Het Merwedeplein gezien vanaf de ‘wolkenkrabber’, circa 1935. Foto Privécollectie mw. M. Laseur

Het Merwedeplein was in de jaren dertig een modern plein in Amsterdam-Zuid, in de schaduw van ‘de wolkenkrabber’, een gloednieuw flatgebouw van maar liefst twaalf verdiepingen hoog. Aan dat plein vond Edith Frank-Holländer in 1933 een woning voor haar gezin, verder bestaande uit haar man Otto en haar dochters Margot en Anne. Ouders en kinderen konden zo herenigd worden, want de meisjes en moeder woonden nog in Aken. En zakenman Otto Frank kon de relatief hoge huur wel betalen.

Nu staat er op het Merwedeplein een standbeeld van Anne Frank, in de dikke lagen kleren die ze droeg toen ze op maandag 6 juli 1942 met haar ouders in de stromende regen naar het onderduikadres aan de Prinsengracht liep.

In haar boek Anne Frank was niet alleen heeft historica Rian Verhoeven niet Anne of de familie Frank centraal gesteld, maar het plein waar het gezin achtenhalf jaar woonde. Ze volgt de buren, de vriendinnen en vriendjes van Anne en Margot, maar ook groenteboer Sal Cardozo, artiesten Mary Dresselhuis en Herbert Nelson, enkele NSB-families en een paar van de vele Joodse vluchtelingenfamilies die op het Merwedeplein woonden. In 1941 was meer dan de helft van de bewoners op het plein Joods.

Met een roeiboot de Noordzee op

Verhoeven zit haar personages dicht op de huid. Anne moest lachen toen een emaillen po te voorschijn kwam bij een verhuizing, schrijft ze. Een buurtbewoner haalde een grap uit met haringkoppen in een plantenpot, een kind was blij met een tweedehands fiets. Zo komen er heel wat onschuldige ditjes-en-datjes voorbij, zeker in de jaren voor de oorlog.

Anne Frank (r.) en vriendinnetje Sanne Ledermann spelend op het Merwedeplein, 1935. Foto Anne Frank Fonds Bazel

Die staan tegenover de tragische en gruwelijke gebeurtenissen daarna. Zo probeerde een Duits-joodse familie die op het plein woonde, direct na de Duitse inval met een roeiboot de Noordzee over te steken. Meer dan dertig meter uit de kust kwamen ze niet en ze keerden maar terug naar huis. Hun angst dat ze een belangrijk doelwit voor de Gestapo waren, bleek gegrond.

In de weken, maanden en jaren daarna nam de vervolging steeds grovere vormen aan. Het Merwedeplein was het toneel van razzia’s, waarbij de Grüne Polizei en Nederlandse helpers ongeveer van huis tot huis gingen. Sommige onderduikers wisten toch te ontkomen, dankzij ingenieuze schuilplaatsen, dappere helpers of goed acteerwerk.

Een bijzondere bewoner van het plein was de consul van Ecuador. Verschillende diplomaten hebben in de Tweede Wereldoorlog bedreigde personen geholpen door paspoorten of visa te verstrekken zodat ze weg konden komen. De consul van Ecuador zag voor zichzelf zo’n rol niet weggelegd. Hij hield zich strikt aan de regels en zou zich niet laten beetnemen door „joods bedrog”, schreef hij in zijn dagboek.

Het Merwedeplein was het toneel van razzia’s, waarbij de Grüne Polizei en Nederlandse helpers ongeveer van huis tot huis gingen

Al die verhalen worden op zeer persoonlijke en inlevende manier verteld. Verhoeven heeft dagboeken en documenten als bronnen gebruikt, maar sprak ook veel voormalige bewoners van het plein, waar ze zelf al jaren woont. Ook de kinderen van NSB’ers interviewde ze. Die wilden alleen op basis van anonimiteit meewerken; het oorlogsverleden is nog steeds beladen.

Heel vaak beschrijft Verhoeven het weer. Op 1 september 1939 was het „drukkend warm”, 1940 begon met „een strenge winter waaraan geen einde lijkt te komen”, terwijl in de „gure novembermaand” van 1944 „de regen bijna dagelijks tegen het raam tikte”. Het geeft het gevoel er dicht bij te zijn. Regen, hitte en kou voelen nog hetzelfde als in die tijd, al zijn de huizen nu beter geïsoleerd.

Dit boek beschrijft het leven op en rond het plein in detail. Dat is een mooi gegeven, het plein wordt een microkosmos waar de grote lijnen en de afwijkingen van de ‘grote geschiedenis’ zich tonen. Wat meer context had wel gekund. Pas in het nawoord trekt Verhoeven een paar conclusies, zoals dat ze meer vormen van Joods verzet tegenkwam dan ze had verwacht. Dat had nadrukkelijker gekund, om zowel het gewone als ook unieke karakter van het plein te benadrukken: in hoeverre wijkt dit plein af van andere straten en pleinen? Maar al met al is dit boek een fraai en breed uitwaaierend portret van een stukje Amsterdam in oorlogstijd geworden.

Rian Verhoeven: Anne Frank was niet alleen. Het Merwedeplein 1933-1945, Prometheus, 360 blz., € 24,99.

●●●●