Analyse

Het Midden-Oosten verstaat de taal die Trump spreekt

Iran-VS De confrontatie tussen de VS en Iran gaat gewoon door. Iran wil het vertrek van de VS uit het Midden-Oosten. Trump wil dat Iran zijn agressieve politiek staakt.

In Bagdad werd vrijdag zowel tegen de Iraakse regering gedemonstreerd als tegen de Amerikanen en Iran.
In Bagdad werd vrijdag zowel tegen de Iraakse regering gedemonstreerd als tegen de Amerikanen en Iran. Foto Thaier al-Sudani/REUTERS

De directe en zichtbare gevolgen van de confrontatie tussen de Verenigde Staten en Iran van de afgelopen week zijn snel geteld. Een dode topmilitair, generaal Qassem Soleimani. Rond twintig afgevuurde Iraanse raketten. Schade aan Amerikaanse bases in Irak.

Daarnaast kwamen in het gedrang tijdens Soleimani’s begrafenis enkele tientallen Iraniërs om het leven. En, meest schrijnend, de 176 inzittenden van het woensdagochtend in Teheran neergestorte toestel van Ukraine International Airlines zijn hoogstwaarschijnlijk ook omgekomen ten gevolge van de confrontatie: door twee foutief afgevuurde Iraanse raketten.

Ondanks het niet-beoogde menselijke leed, kun je na een week vaststellen dat president Trump met de liquidatie een militair-strategisch voordeel heeft behaald tegen vooralsnog geringe Amerikaanse kosten. Iran mist nu een charismatische generaal die gold als het brein achter gewelddadig Iraans optreden in de regio. Én Iran is er weer eens aan herinnerd dat de VS méér kunnen dan economische sancties opleggen. Generaal weg, schade beperkt: goed gegokt dus? Trump zal het graag zo zien.

Met de liquidatie van Soleimani trok hij na anti-Amerikaanse acties in Irak een streep: genoeg is genoeg. Vervolgens intimideerde hij met keiharde dreigementen de vijand. Op Twitter beloofde hij snel, hard en zelfs disproportioneel terug te slaan als Iran wraak zou nemen.

De Iraanse vergelding kwam snel, maar was gematigd. De VS waren uren tevoren op de hoogte van de raketaanval, er vielen geen slachtoffers. Trump bond daarop meteen in. Hij beantwoordde de Iraanse raketten met nieuwe economische sancties, niet met meer geweld. Trump heeft zijn kiezers beloofd de VS terug te trekken uit zinloze oorlogen in andermans woestijn. Dat is hem in drie jaar nog niet gelukt. Maar het beeld van een commander in chief met wie niet valt te sollen, maar die weet waar zijn grens ligt, is geen slecht begin van het verkiezingsjaar voor Trump. Zijn drieste besluit Soleimani te liquideren zal ook de Iraniërs aan het denken zetten. De wispelturige ex-vastgoedboer met lak aan regels en conventies is in elk geval een heel andere tegenspeler dan de behoedzame Harvard-jurist Barack Obama.

Trump spreekt een taal die de regio begrijpt. Iran dreigt voortdurend de staat Israël van de kaart te vegen; Israël dreigt om de haverklap buurland Libanon bij een volgende oorlog terug te bombarderen naar het stenen tijdperk. Er wordt altíjd maximaal ingezet.

Iraanse hardliners

De manier waarop de situatie rond Soleimani is gedeëscaleerd doet denken aan een treffen tussen Hezbollah en Israël vorig jaar. Na een incident met een Israëlische drone bij het hoofdkwartier van Hezbollah in Beiroet, en een Israëlische luchtaanval in Syrië waarbij Hezbollah-strijders waren gedood, sprak leider Hassan Nasrallah dreigende taal.

Dagenlang werd gevreesd voor een nieuwe oorlog. In plaats daarvan volgde theater. Hezbollah sloeg terug door antitankraketten af te vuren op een Israëlische basis en claimde dat daarbij doden en gewonden waren gevallen. Maar Israël zei dat de beelden van gewonde soldaten in scène waren gezet. Nasrallah deed dat voor de eigen achterban af als leugens, maar het doel was bereikt: beide partijen hadden met de spierballen gerold, en een oorlog die niemand wilde was afgewend.

Iets dergelijks gebeurde deze week: Iran claimt dat het tachtig Amerikaanse soldaten heeft gedood bij de aanval op de basis in Irak; de VS zeggen dat er geen slachtoffers zijn gevallen.

Toch is dat niet de hele winst- en verliesrekening. De confrontatie tussen de VS en Iran, die al veertig jaar duurt en zich meestal ver van de voorpagina’s afspeelt, gaat gewoon door. Iran wil niets minder dan het vertrek van de VS uit het Midden-Oosten. De regering-Trump wil dat Iran raketten vernietigt, zijn agressieve politiek in de regio staakt en voor altijd afziet van alle nucleaire activiteiten.

De Amerikaanse aanslag was koren op de molen van Iraanse hardliners en het is goed denkbaar dat Iran in het geniep en eventueel met behulp van bevriende milities in de regio opnieuw zal uithalen. Donderdag kondigde een commandant van de Revolutionaire Garde aan dat Iran in de toekomst nog veel harder wraak zal nemen.

Lees ook dit artikel over assymetrische oorlogsvoering door Iran

In Irak heeft de liquidatie het anti-Amerikaanse sentiment opgezweept. Het parlement nam een niet-bindende resolutie aan die aandringt op het vertrek van buitenlandse troepen.

En de Europese bondgenoten werden weer eens door Trump geschoffeerd. Ze werden niet geïnformeerd over de op handen zijnde aanslag, terwijl veel landen militairen in Irak gestationeerd hebben. Bovendien verwijten Europese leiders Trump dat hij de spanningen met Iran in de afgelopen jaren nodeloos heeft opgevoerd door eenzijdig het nucleaire akkoord dat Iran met de wereldgemeenschap sloot op te zeggen.

Europa is in de controverse veroordeeld tot een bijrol. De voorzitter van de nieuwe ‘geopolitieke’ Commissie, Ursula von der Leyen, kwam pas dagen na de liquidatie met een reactie. Raadsvoorzitter Charles Michel begon wel onmiddellijk met consultaties. EU-buitenlandchef Josep Borrell nodigde de Iraanse minster van Buitenlandse Zaken Javad Zarif uit naar Brussel. De ministers van Buitenlandse Zaken kwamen een week na de liquidatie, vrijdagmiddag in Brussel bijeen. Ze vroegen om deëscalatie, boden de EU aan als bemiddelaar en riepen op tot behoud van de restanten van het nucleaire akkoord. De EU heeft de ambitie een grotere rol te spelen in het Midden-Oosten, maar heeft vooralsnog moeite die te vinden.

Spelen met vuur

Trump ziet voor de Europeanen overigens ook een grotere rol, maar niet zoals de Europeanen dat bedoelen. Hij riep de EU op het nucleaire akkoord te laten vallen en wil een grotere rol voor de NAVO. Sterker: hij wil zelfs de NAVO uitbreiden met landen uit de regio tot een NAVO-ME (Middle-East), zei hij.

Het conflict tussen VS en Iran liep deze week niet helemaal uit de hand, maar leidde wél tot de dood van zeker 225 burgers die met de confrontatie niets van doen hadden. In de regio leidde dat tot boze reacties. „Ik denk dat we beide partijen kunnen verwijten dat ze zich richten op hun machtspositie & met vuur spelen”, schreef Timothy Kaldas van het Tahrir Institute for Middle East Policy op Twitter, „terwijl ze zich ervan bewust zijn dat er levens van afhangen en dat ze daar niet echt om geven. Grootmachten jagen belangen na met weinig oog voor de prijs in mensenlevens.”

Met medewerking van Gert Van Langendonck.