Opinie

Het is verrassend stil in de Golfstaten; hoort Europa dat?

Midden-Oosten De Golfstaten zien Iran als aanstichter van het kwaad, maar zien niets in Trumps ‘tactiek zonder strategie’. Hét moment voor Europa om regionale politiek te bedrijven, schrijft .
Een man speelt de aoud op een gebombardeerd gebouw in Taez, de derde stad van Jemen
Een man speelt de aoud op een gebombardeerd gebouw in Taez, de derde stad van Jemen Foto Ahmad Al-Basha/AFP

Terwijl Beijing garen spint bij zo veel kortetermijndenken in Washington, de Russen smalend de Amerikanen het volgende moeras zien inlopen en Europa ook onder kersvers leiderschap opnieuw vooral met zichzelf in de weer lijkt, is het verrassend stil in de Golfstaten na de liquidatie van generaal Qassem Soleimani en de Iraanse raketbeschietingen van Amerikaanse bases in Irak.

De terughoudende reacties – een minister van staat in de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) sprak van „wijsheid betrachten” – zijn opmerkelijk, omdat deze landen gewoonlijk als eersten op het podium springen om Iran publiekelijk te bekritiseren.

Natuurlijk, in de meeste Golfstaten wordt al langer reikhalzend uitgekeken naar een Amerikaanse daad om de Iraanse invloed in het Midden-Oosten terug te dringen. Na jaren van een te weifelachtige benadering in Washington, zeker van Obama maar ook van Trump, wordt de aanval van vorige week als een signaal gezien dat veel eerder gegeven had moeten worden. Maar vooral zijn ze beducht voor de nadelige langetermijneffecten van de Amerikaanse operatie.

Uit vrees voor de opkomst van de politieke islam en machtsuitbreiding van Iran zijn de Golfstaten – Saoedi-Arabië en de VAE voorop – de laatste tien jaar tot over hun oren betrokken geraakt in conflicten in Libië, Libanon, Irak, Yemen, Afghanistan en de Hoorn van Afrika. Tegelijkertijd daalde de olieprijs in die periode en groeide het publieke verzet van jongeren tegen te autoritaire regimes in het Midden-Oosten, terwijl onderlinge spanningen leidden tot een door Riad geïnstigeerde boycot van Qatar. De lasten namen aanzienlijk toe, de lusten werden zichtbaar minder – op de langere termijn een risicovolle mix, zo begon het Arabisch schiereiland zich te realiseren.

Afgelopen zomer bereikte het besef over de eigen kwetsbaarheid zijn hoogtepunt toen, naar algemeen wordt aangenomen, Iran moeiteloos door de luchtverdediging heenbrak en de belangrijkste Saoedische olieraffinaderij in Abqaiq aanviel met een zwerm drones. Maar wat had kunnen uitlopen op een confrontatie met Iran, werd een game changer. In plaats van impulsief terug te slaan, werd voor het eerst vol ingezet op regionale détente, en wel op drie niveaus.

Lees ook: Qatar zoekt prestige en macht, maar krijgt kritiek

Met Qatar aan tafel

Allereerst in de Golfstaten zelf: voor het eerst in drie jaar na de blokkade gingen de Saoedi’s en Qatari om de tafel zitten. Ten tweede in regionale conflicten: tijdens de humanitaire crises in Jemen zette Saoedi-Arabië geheime besprekingen op met door Iran gesponsorde Houthi-rebellen om een oplossing te bespoedigen. Al eerder probeerden Golfstaten de banden met Irak aan te halen via grootschalige financiële steunprojecten en het openen van consulaten. En ten derde, rechtstreeks tussen de Golfstaten en Iran: de VAE, waar ruim eentiende van de inwoners een Iraanse afkomst is en waar de handel met Iran ondanks spanningen nog altijd bloeit, stuurden diplomaten naar Teheran als bemiddelaars. Iran liet Saoedi- Arabië vervolgens weten open te staan voor onderhandelingen over een akkoord over principes als non-agressie en non-interventie als basis voor meer samenwerking. Qatar had de banden met Iran al aangehaald.

De aanval van de VS zet deze ontwikkelingen op het spel. De Golfstaten zeggen het niet hardop, maar denken het wel: toen wij in de zomer werden aangevallen deed Washington niets, en juist nu de Golfstaten hebben ingezet op een nieuwe koers, blaast Washington de boel op. De onvoorspelbaarheid van Trump kent weinig grenzen, zo realiseert de Golf zich nu ook. En: wat zijn hiervan de gevolgen?

De vraag blijft hoe Iran – hoe je het wendt of keert een geoliede machine in regionale machtspolitiek – zal reageren? Teheran kan er voor kiezen als vergelding onderhandelingen in Jemen te saboteren. Iran heeft verschillende ingangen om vredesonderhandelingen in Afghanistan te dwarsbomen. Maar vooral zijn de Golfstaten bevreesd dat een diepere verstoring van een machtsbalans tussen Iran en Saoedi-Arabië de stabiliteit in Irak verder verstoort, evenals de positie van de sjiieten in de regio – naast Iran en Irak bijvoorbeeld in Jemen, Bahrein en Koeweit – en de economie in de Golf.

Jeanine Hennis: ‘De eenheid van Irak staat op het spel’

Perzische delegatie

De vorige en huidige Irakese regeringen streefden naar een meer gelijkmatige behandeling van Teheran en Riad. Irak organiseerde in de zomer een regionale parlementaire top waar voor het eerst sinds jaren Arabische en Perzische delegaties elkaar in de ogen keken.

Op allerlei niveaus hadden verschillende bezoeken over en weer tussen beide hoofdsteden plaats. En Riad ontving de bekendste en zeer invloedrijke sjiitische geestelijk leider Al-Sadr . Daarmee wilde het Saoedische leiderschap een bredere boodschap afgeven: we keuren de expansiedrift van het sjiitische regime in Teheran af, maar als bakermat van de islamitische beschaving staan we open voor sjiitische gemeenschappen, ook in Saoedi-Arabië zelf.

Gezien de fragiele samenhang van sjiitische, soennitische en Koerdische gemeenschappen en de latente dreiging van Islamitische Staat, kan de Amerikaanse aanval in Irak volgens de Golfstaten grote regionale consequenties hebben. En dat geldt ook voor de economie. Het is Riad niet ontgaan dat de drone-aanslag op Soleimani de aandelenmarkten meteen deed kelderden. Aramco, het Saoedische staatsoliebedrijf, moet naar de beurs; de G20 in Riad – prestigeproject voor de eerzuchtige Saoedische kroonprins – staat voor november gepland.

Lees ook: Met de Dakar Rally wil Saoedi-Arabië zijn reputatie verbeteren

Autorace in de woestijn

De Golfstaten proberen hun economieën minder afhankelijk van olie te maken; daarvoor zijn buitenlandse investeringen nodig en gunstige pr, zoals de Dakar-rally in de Saoedische woestijn. Conflict brengt zulke projecten in gevaar en toeristen blijven weg. Internationaal wordt misschien lacherig gedaan over de Saoedische moderniseringen, feit is dat er veranderingen gaande zijn op het gebied van onderwijs, sociale normen, regulering van markten en klimaat, die tot voor kort niet voor mogelijk werden gehouden. Er staat veel op het spel.

Pressie op Iran is goed, maar de Golfstaten willen geen oorlog. Maar vooral willen ze een regionale machtsbalans die voordelen oplevert. Daarom hebben zij tot nu toe terughoudend gereageerd. En dat is precies waar Europa nu op moet inspringen. Brussel reageert tot nu toe wel erg obligate en voorspelbaar: „begrip” tonen voor de VS; Iran veroordelen voor aanslagen en, in de woorden van de nieuwe EU-buitenlandvertegenwoordiger Josep Borrell, het uitspreken van „extreme zorg”.

Zo wordt de twijfel zichtbaar: kiezen we voor het bondgenootschap of houden we vast aan onze koers om Iran via dialoog op een andere koers te brengen. En twijfel is nooit goed in een crisis. Europa moet regionale politiek bedrijven die erop is gericht om Teheran, Bagdad en Riad bij elkaar te brengen. Ze hebben alledrie belang bij stabiliteit in Irak. Borrell zou naar de drie hoofdsteden moeten reizen en dat belang als uitgangspunt nemen voor een meer regionale benadering: onder meer Bagdad blijven steunen in strijd tegen IS, en Teheran en Riad aansporen vast te houden aan regionale détente. Immers, Rusland met zijn verdeel-en-heers-politiek is er niet toe in staat, en de Chinezen zien geen rol voor zichzelf; zij zijn blij dat de aandacht even verschoven lijkt van hun eigen problemen met de VS.

Als zelfverklaard hoeder van het (internationale) recht en met het oog op de eigen geloofwaardigheid in de regio, zou Europa bovendien ook dat punt moeten durven maken: waar gaat het heen als het ene land een ingezetene van een ander land, wat die ook op zijn kerfstok heeft, zonder enige juridische grondslag en bewijsplicht kan doden. Wat gebeurt er in het Midden-Oosten als de Russen en de Chinezen het ook zo gaan doen?

Dit is het moment om de verbindende én normatieve kracht van Europa te tonen; niet door obligate verklaringen en interne machtsstrijd tussen nieuwe EU-leiders. Kom op nou, Brussel!

Correctie (11-01-2020): Eerder stond in dit artikel een kaartje van de Golfstaten, dat fouten bevatte. Dat kaartje is verwijderd.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.