Analyse

Het Britse koningshuis 2.0 lijkt op het Nederlandse model

Harry en Meghan De wens van Harry en Meghan om een zelfstandig bestaan op te bouwen, veroorzaakte ophef. In andere koningshuizen is zoiets gewoon.

De Oranjes op wintersport.
De Oranjes op wintersport. Foto ANP

Even een vergelijking. In het Verenigd Koninkrijk wil prins Harry, zesde in lijn voor de Britse troon, een zelfstandig bestaan, met een baan, een salaris, controle over zijn eigen agenda en mediacontacten. Hij wil vrij zijn een deel van het jaar in Canada door te brengen. Het gevolg? Ophef! Koningin Elizabeth II liet in een afgemeten persbericht weten dat de zaak ingewikkeld ligt.

En in Nederland? Zou een dergelijke golf van consternatie over het Koninkrijk der Nederlanden spoelen als de vijftienjarige graaf Claus-Casimir, die in de troonsopvolging dezelfde plek bekleedt als Harry, ooit besluit naar een ver buitenland te verkassen?

Nee. Sterker, Claus-Casimir is geen lid meer van het Koninklijk Huis, hij is ‘gewoon’ familielid. Hij zal een eigen werkzaam leven moeten opbouwen, net als zijn ouders. Prins Constantijn – wel lid van het Koninklijk Huis – is ambassadeur voor Nederlandse startups, en werkte bij de Europese Commissie. Prinses Laurentien was communicatieadviseur en zet zich in voor laaggeletterdheid. Ze voeden hun kinderen zo normaal mogelijk op: een gewoon huis in Den Haag, een gewone school.

Het Britse koningshuis 2.0 in de ogen van Harry en Meghan lijkt behoorlijk op het Nederlandse model, met een onderscheid tussen de koninklijke familie (bloedband) en het Koninklijk Huis, de kleinere kring die een staatsrechtelijk relevante rol speelt. In Nederland was die inkrimping een wens van het parlement – vooral ook om financiële redenen. Alle leden van het Koninklijk Huis kregen een ‘uitkering’, een salaris van de staat. Dat is nu beperkt tot de koning (949.000 euro), de koningin (377.000 euro) en de voormalige koningin – prinses Beatrix (537.000 euro).

Koningin Juliana vreesde dat er A- en B-prinsen zouden ontstaan. Het parlement dacht juist dat een verkleining de reserve-prinsen meer bewegingsvrijheid zou geven en de kans op politieke problemen verminderde. In stapjes is het Huis beperkt, tot er nu nog tien leden over zijn van wie drie betaald krijgen.

Lees ook over Elizabeths diamanten jubileum: Ander land, zelfde koningin

Elizabeth met pensioen

Al langer lijkt het erop dat het Britse koningshuis toewerkt naar een afgeslankt model. Bij het Diamond Jubilee in 2012, toen Elizabeth zestig jaar op de troon zat, zag je de subtiele stroomlijning. Niet langer stonden tweede zoon Andrew en zijn kinderen, en dochter Anne op het balkon, maar alleen de directe troonopvolgers. Archie, de zoon van Harry en Meghan, heeft bijvoorbeeld nooit een titel gekregen.

Britse media meldden donderdagavond dat Elizabeth, Charles en William, de trojka van macht bij de Windsors, hun hofhoudingen de opdracht hebben gegeven „binnen dagen, niet weken” met voorstellen te komen die tegemoet komen aan de wensen van Harry en Meghan. Kroonprins Charles zou voorstander zijn van een systeem waar een kerngroep van prinsenkinderen de meeste taken waarneemt.

De Britse koninklijke familie: Charles, Andrew, Camilla, koningin Elizabeth II, Meghan, Harry, William en Catherine op het balkon van Buckingham Palace, 10 juli 2018. Foto EPA

De rol van de Britse monarchie in de politiek zal niet snel veranderen in een nieuwe vorm. De bezoekjes van vertrekkende premiers die ontslag vragen en aantredende premiers die door de monarch verzocht worden een regering samen te stellen blijven. De weg naar de macht loopt nog altijd symbolisch via Buckingham Palace.

3.567 optredens

Ingewikkelder wordt het om met minder familieleden de maatschappelijke rol in stand te houden. Al hun optredens, staats- en werkbezoeken, toespraken, feestelijke openingen, meet and greets op veemarkten en de kopjes thee die ze drinken in buurt- en bejaardentehuizen worden nauwgezet bijgehouden in de Court Circular.

Vorig jaar verzorgde The Firm in totaal 3.567 optredens. Kroonprins Charles kwam 521 keer in actie, in binnen- en buitenland, gevolgd door zijn jongere zus Anne (506) en broertje Edward (308). De 93-jarige koningin had 295 formele afspraken, meer dan Harry en Meghan samen.

Het verdelen van de taken lijkt noodzakelijk. In tegenstelling tot Willem-Alexander en Máxima moeten de Britten niet alleen het binnenland bedienen, ze moeten zich ook laten zien in de overige landen van het Gemenebest, die erkennen dat de Britse monarch het hoofd van het samenwerkingsverband is. In vijftien van die landen is de Britse vorst het staatshoofd.

Avontuur

Juist die avontuurlijke bezoeken, waar aandacht is voor onderwerpen die zij belangrijk vinden als vrouwenrechten, armoede en klimaat, liggen Harry en Meghan beter. Het kan zijn dat daarom Canada, onderdeel van het Gemenebest, een logische uitvalsbasis is voor de twee.

Het Britse stelsel kent geen systeem van ministeriële verantwoordelijkheid, zoals in Nederland. Premier Johnson hoeft niet politiek op te draaien voor misstappen van het koningshuis. Als dat wel het geval was, had het dramatische interview van prins Andrew (achtste in lijn voor de troon) met de BBC over zijn vriendschap met de veroordeelde misbruiker Jeffrey Epstein tot een regeringscrisis kunnen leiden.

De politiek controleert de familie niet rechtstreeks en in ruil belooft die zich mijlenver van de politiek te houden. Een uitgesproken rol, zoals die van Máxima bij de VN als pleitbezorger voor toegang tot financiële diensten, ligt in de Britse constellatie minder voor de hand. Conform die uitruil liet een woordvoerder van premier Johnson dan ook weten dat de wens van Harry en Meghan een aangelegenheid is voor het paleis.

Lees ook een reportage over de komst van Meghan: Met Meghan is het Britse Koningshuis helemaal af

Huwelijk

Anders dan in Nederland, waar troonopvolgers toestemming van de Staten-Generaal moeten krijgen voor hun huwelijk, hoefden Harry en Meghan daar niet om te vragen bij het Lagerhuis. Als de twee in de Nederlandse situatie verkeerden, hadden ze zoals Irene, Christina en Friso ervoor kunnen kiezen geen instemming te vragen. Dan waren ze geen lid meer geweest van het Koninklijk Huis, met alle verplichtingen van dien. Harry kan wel zijn plek in lijn voor de troon verliezen als het Britse parlement daar in een wetsvoorstel toe besluit.

Zo ver lijkt de Britse prins niet te willen gaan. Het is ook maar de vraag in hoeverre Harry en Meghan erin slagen financieel onafhankelijk te worden, zoals ze zelf wensen. Nu ontvangt het echtpaar circa 5 procent van hun inkomen via de Sovereign Grant (dit jaar 85 miljoen pond ofwel 100 miljoen euro), de constructie waarmee de Britse overheid het koningshuis financiert. De bulk van het inkomen van de hertog en hertogin van Sussex bestaat uit een toelage die ze ontvangen van prins Charles. En de twee hebben tientallen miljoenen aan spaargeld, als gevolg van de erfenis die Diana naliet en de verdiensten uit Meghans acteercarrière.

Lees ook het commentaar van NRC: Harry’s wens tot vrijheid kan niet anders dan worden toegejuicht

Dat is meer dan genoeg voor een jetset-echtpaar om van rond te komen, maar het zal lastig zijn om hun leven in te richten zonder overheidsgeld. Volgens de regels blijft de Londense politie belast met hun internationale beveiliging. En als ze in het Verenigd Koninkrijk zijn, willen ze wonen in Frogmore Cottage, een landhuis dat net speciaal voor hen voor 2,4 miljoen pond aan gemeenschapsgeld is gerenoveerd.

Hun vermogen is ook onvoldoende om ambitieuze en mondiale liefdadigheidsactiviteiten te financieren. Dat betekent dat ze sponsoren moeten benaderen, waarmee ze mogelijk weer in de knel komen met de vereiste politieke neutraliteit. Of ze kunnen hun status als royals verzilveren, via boeken en tv-optredens. Buckingham Palace zal die aanpak onkies vinden en een harde breuk ligt dan op de loer.

Als Harry de deur dichtgooit, kan hij niet de komende decennia zijn broer William bijstaan wanneer hij koning wordt, zoals Constantijn nadrukkelijk wel doet bij Willem-Alexander. Op de koning na weet niemand hoe het is om koning te zijn, maar zijn broer komt het dichtst in de buurt. Ondanks hun verklaring, blijft het vooralsnog schimmig hoe nauw betrokken Harry en Meghan bij het koningshuis willen zijn. De moeilijkste keuzes moeten ze nog maken.

Correctie (14 januari): in het oorspronkelijke artikel stond dat het Nederlandse Koninklijk Huis bestaat uit twaalf leden, dat moet zijn tien.