Spionagetechnologie heeft toezicht nodig

Leven en werken in Silicon Valley Europa is veel te streng voor techbedrijven, hoort Marietje Schaake. Maar controle is soms nodig.

Illustratie NRC

Als de regering-Trump sneller technologiewetgeving invoert dan Europa, is er iets bijzonders aan de hand. Amerikanen zien Europa als ‘wetgevende supermacht’ tussen het marktgedreven Amerika en het staatgestuurde China, en dat is niet als compliment bedoeld. Als Europeaan in de VS hoor ik vaak verwijten dat we uit jaloezie of door overdreven privacygevoeligheid de geweldige digitale innovaties van Silicon Valley ten onrechte aan banden willen leggen. Maar nu komt juist het Witte Huis met nieuwe wetgeving die export van gevoelige technologie en kunstmatige intelligentie aan banden legt.

De nieuwe regels dienen te voorkomen dat rivaal China de meest geavanceerde Amerikaanse systemen gewoon kan kopen en zo zijn militaire macht verstevigt. Amerikaanse producenten van drones, sensoren of satelliettechnologie moeten nu eerst de juiste licentie hebben voordat ze hun waren legaal kunnen verkopen. Ook premier Rutte werd onder druk gezet de Amerikaanse lijn volgen, bleek deze week uit berichten over pogingen van het Witte Huis om een Nederlandse exportvergunning op te schorten voor een geavanceerde chipmachine van ASML met bestemming China.

Gegeven de diepe verdeeldheid in de Amerikaanse politiek is het een klein wonder dat de maatregel er is gekomen. Nagenoeg het enige waarover Democraten en Republikeinen het eens zijn is de dreiging van China als economische en militaire concurrent.

Europa bekijkt, op papier althans, ook hoe mensenrechtenschenders door technologische snufjes slimmer worden. In het Europees Parlement werkte ik sinds 2011 aan steviger toezicht op de commerciële markt voor spionagetechnologie, waarin miljarden omgaan. De Arabische Lente, met z’n onderdrukking van oppositie en demonstranten, gaf destijds aanleiding Europese bedrijven die hacking- en monitoringsystemen aan dictaturen verkopen aan regels te onderwerpen. Bij nader onderzoek bleek het een wereldwijd probleem; in democratieën gevestigde bedrijven verkochten de meest ingrijpende systemen ook rustig aan autoritaire regimes.

Dat gebeurt nu nog. De Europese Raad onderhandelt nog altijd over de controle op dual use-technologie, die zowel voor civiele als militaire doelen inzetbaar is. Technologie dus die zich, in het publieke debat, leent voor ‘goed’ of ‘slecht’ gebruik. Strengere Europese regels moeten de controle verbeteren op techbedrijven die hackingsoftware of spionageapparatuur exporteren.

De ontspoorde handel in spionagetechnologie is inmiddels vrij algemeen bekend. Door de technologische ambities van China, maar ook door de moord op Jamal Khashoggi in 2018. De Saoedische machthebbers hielden deze kritische journalist in de gaten met technologie van de Israëlische NSO Group. Systemen die eerder hooguit door inlichtingendiensten of antiterreureenheden werden gebruikt, zijn te koop voor iedereen die ze kan betalen.

Als politici of techondernemers in de VS me weer eens het verwijt voorhouden dat de EU een wetgevingsreus is, denk ik aan het bespioneren en hacken van journalisten en verdedigers van mensenrechten. En aan hoelang het duurt om wetten te moderniseren. Hoe ver moet de commerciële spionagemarkt gaan voor Europese politici stappen nemen?

Eigenlijk zouden de VS en EU hiervoor samen regels moeten maken. Maar dat zal niet snel gebeuren. Het trans-Atlantisch vertrouwen is beschadigd doordat president Trump allerlei verdragen heeft verscheurd. Met een gedeeld politiek standpunt en gelijke regels kunnen ze steviger optreden tegen mensenrechtenschenders en dictaturen die zichzelf met technologie versterken.

Een wetgevende supermacht moet in elk geval sneller reageren op veranderingen op het snijvlak van technologie en geopolitiek. Als Europa die reputatie nu eens zou waarmaken.

Marietje Schaake, voormalig Europarlementariër, werkt voor de universiteit van Stanford, waar ze zich vooral bezighoudt met kunstmatige intelligentie. Ze schrijft een tweewekelijkse rubriek over leven en werken in Silicon Valley.