Programmamaker Sakir Khader

Foto VPRO, Vice Studios

Interview

‘In Irak is de bodem voor geweld niet weg’

Sakir Khader, documentairemaker

In De puinhopen van Irak voert niet de politieke analyse de boventoon, maar vertelt programmamaker Sakir Khader de tragische verhalen van gewone Irakezen. De slachtoffers, de overlevers. Zoals de getraumatiseerde beheerder van een begraafplaats.

Sakir Khader is een eind op streek in zijn verhaal als plots een stel ouders met jonge kinderen het café binnenkomt waar hij vertelt over zijn documentaireserie De puinhopen van Irak. Hij zat net middenin een anekdote over een ontmoeting met Iraakse militieleden. Met een blik op de kleuters: „Hopelijk horen ze niet alles, dit lijkt me niet zo geschikt voor kinderen. Dat is het contrast dat ik vaak zie in de wereld.”

Donderdag is de eerste aflevering van De puinhopen van Irak op tv. Khader gaat daarin op bezoek bij gewone burgers van een land dat nu al twintig jaar in een voortslepend conflict verkeert. De timing voor de serie, een samenwerking van VPRO en Vice Studios, is fortuinlijk, met alle aandacht voor de ontwikkelingen in Irak en zijn buurlanden.

Op de dag van het interview zijn onlusten bij de Amerikaanse ambassade in Bagdad. In de week erna escaleert de situatie door de Amerikaanse aanslag op een Iraanse generaal, met raketten op Amerikaanse troepen in Irak tot gevolg. „Ik ben nog in de buurt van die basis geweest”, zegt hij later aan de telefoon.

Het probleem van Irak

Voor de serie wilde Khader zich juist niet teveel laten leiden door de actualiteiten, vertelt hij. Hij reisde naar Irak vlak nadat de internationale militaire coalitie erin was geslaagd het grondgebied van terreurbeweging Islamitische Staat (IS) te ontmantelen. „We hebben goede Nederlandse journalisten en correspondenten in het Midden-Oosten. Niets ten nadele van collega’s”, zegt Khader (29), die eerder werkte voor de Volkskrant en de NOS. „Maar in de verslaggeving komen de onderliggende problemen vaak niet aan bod.” De pers komt voor het nieuws, zegt hij, en vertrekt snel daarna. „Het idee is dat IS is verslagen. Maar de voedingsbodem voor geweld is niet weg. Dat wilde ik laten zien.” Vrijwel direct nadat Khader zijn opnamen in Irak had afgerond, stak de chaos weer de kop op, nu in de vorm van grote protesten. Door de escalatie tussen Iran en de VS is de kans volgens hem groot dat Iraakse burgers weer slachtoffer worden van een conflict dat zich boven hun hoofden afspeelt.

Dat is het probleem van Irak, stelt Khader. In de puinhopen van het land waren kwelgeesten rond die een cyclus op gang houden. Van geweld, corruptie, een stammenstrijd en religieuze concurrentie, wraakgevoelens die „tot op familieniveau worden uitgevochten”. Er is amper bestuurlijke autoriteit, buitenlandse machthebbers voeren de druk op.

In zijn serie pelt Khader die thema’s in vijf afleveringen af, in onder meer Bagdad, Mosul en Abu Ghraib. Zeventien jaar geleden viel het Amerikaanse leger Irak binnen om Saddam Hoessein af te zetten. De dictator verdween maar een nieuw democratisch systeem kwam niet van de grond. Hoe is het de inwoners sindsdien vergaan? Khader: „Sommige mensen zeiden tegen me: ‘Onder Saddam was er tenminste duidelijkheid’.”

Foto VPRO, Vice Studios

De documentairemaker verbleef in totaal 150 dagen in Irak – al kon hij tijdens de eerste reis naar het land niet filmen, want de vergunning liet op zich wachten. „Dat was gelijk een goede les: hoe belangrijk het bureaucratische apparaat is. Je kunt er ook makkelijk onderuit komen, hoor, als je weet welke ‘baas’ je moet bellen.”

Tomatensoep

Khader moest ook aftasten hoe hij zich als journalist een houding moest geven. „Laat je niet door overheidstypes of overdreven acterende personen die je op straat spreekt, afleiden van het verhaal dat je wil vertellen. Als je in het Midden-Oosten over politiek praat, krijg je nogal wat complottheorieën te horen.”

In de serie voert de politieke analyse niet de boventoon. In de voice-over geeft Khader uitleg over onderliggende structuren, als filmende interviewer richt hij zich juist op de persoonlijke ervaringen van zijn hoofdpersonen. Gewone Irakezen, de overlevers, de achterblijvers. Zoals de man in Bagdad die een begraafplaats onderhoudt en vertelt dat hij geen tomatensoep of vlees meer kan eten. Die herinneren hem te veel aan lijken en verminkte lichamen. In dezelfde aflevering komen vluchtelingen aan bod die nog dagelijks lijden onder trauma’s.

Zulke verhalen maken dat Khader bij terugkeer in Nederland zich soms ergert aan het geklaag van alledag. Hij gebaart naar buiten: „Mensen daar, die over kleine dingen zeuren.” Dan, nadrukkelijk: „Als ik in de regio ben, in Irak of Syrië of de Palestijnse gebieden, zie ik veel pijn bij de mensen.” Hij wijst tegen zijn borst.

De journalist, kind van Palestijnse ouders, voelt zich verbonden met de regio. Hij bracht zijn zomervakanties door in Nablus. „Ik ben met conflict opgegroeid.” Die achtergrond speelt een rol in De puinhopen van Irak. Zijn Palestijnse familie adoreert Saddam, de ‘leeuw’ die een speciale leger-eenheid voor Palestina oprichtte en Arabische trots promootte. Maar de gevluchte ouders van een klasgenootje op de basisschool vertelden hem heel andere verhalen over de Iraakse leider.

Ook in de serie wordt hem, door de Iraaks-Koerdische journalist Mohammed Rasool die als zijn lokale partner optreedt, duidelijk gemaakt dat Saddam allesbehalve een lieverdje was. Juist die „verschillende werelden” waarin conflict en politiek worden uitgelegd, leidden hem naar de journalistiek, denkt hij.

Het heeft ook invloed op hoe hij zijn gesprekspartners benadert. In de serie communiceert Khader in het Arabisch makkelijk met hen, veelal jonge mannen. Er zijn beduidend minder vrouwen in beeld. „Ja, jammer, dat is niet anders”, knikt hij. „Achter de schermen, bij de families die ik bezocht, had ik goed contact. Maar het blijft lastig voor een man om zomaar om te gaan met een vrouw. En zij wilden vaak niet in beeld.”

„Hoe dichter ik bij mijn Arabische roots kom, hoe groter het conflict wordt”, klinkt het in de leader van de serie. „Het wordt persoonlijker, ingewikkelder”, licht hij toe. „Die complexiteit wil ik in beeld brengen. Daar persoonlijk over vertellen.”

De puinhopen van Irak, vanaf donderdag 9 januari, NPO2, 23.15-23.45u.