In één keer tien nieuwe vogelsoorten

Ecologie Lange tijd werden nauwelijks nieuwe vogelsoorten ontdekt. Maar sinds 2000 verandert dat, dankzij nieuwe technieken.

Van de Peleng-waaierstaart tot de Taliabu-boszanger: op een afgelegen Indonesische archipel hebben biologen van de universiteit van Singapore vijf nieuwe zangvogelsoorten ontdekt én vijf nieuwe ondersoorten. Een opmerkelijk hoog aantal: de afgelopen twintig jaar zijn jaarlijks niet meer dan vijf of zes nieuwe vogelsoorten wereldwijd ontdekt.

De biologen deden tijdens hun zesweekse expeditie drie eilandjes aan ten oosten van Sulawesi: Taliabu, Peleng en Batudaka. De drie eilandjes behoren elk tot een andere eilandengroep en maken deel uit van Wallacea, een ‘biogeografische overgangszone’ tussen Azië en Oceanië. Het gebied wordt aan de noordkant begrensd door de denkbeeldige Wallacelijn (vernoemd naar de negentiende-eeuwse Britse natuuronderzoeker Alfred Russel Wallace). Ten westen en noorden van die lijn komen Aziatische soorten voor, en ten oosten en zuiden ervan komen dieren en planten voor die meer verwant zijn aan Australische soorten. De nieuw ontdekte vogels vallen in die laatste categorie.

11.000 vogelsoorten bekend

De expeditie vond al plaats in de winter van 2013-2014, maar pas nu zijn met behulp van diverse (genetische) technieken de soorten op naam gebracht. Zes van de tien nieuwe vogels zijn afkomstig van Taliabu – met een oppervlakte van bijna 3.000 vierkante kilometer het grootste eiland van de drie. Drie daarvan zijn geheel nieuwe soorten: Taliabu-boszanger, Taliabu-sprinkhaanzanger, Taliabu-dwerghoningeter. En drie daarvan ondersoorten: Taliabu-witbrauwvliegenvanger, Taliabu-lijster, Sula-bergsnijdervogel. Op Peleng zijn twee nieuwe soorten ontdekt, Peleng-waaierstaart en Peleng-boszanger, en één ondersoort, Banggai-bergsnijdervogel. Op Batudaka, met 250 vierkante kilometer het kleinste eiland, werd één nieuwe ondersoort ontdekt: Togian-junglevliegenvanger.

De Togian-junglevliegenvanger. Foto Science

Wereldwijd zijn er nu zo’n 11.000 vogelsoorten bekend. In 1946 voorspelde de Duits-Amerikaanse bioloog Ernst Mayr dat het tijdperk van nieuwe ontdekkingen binnen de ornithologie op z’n eind liep: volgens hem waren er wereldwijd hooguit nog honderd onontdekte vogelsoorten. Tot en met het einde van de twintigste eeuw leek hij gelijk te krijgen: alhoewel er nog weleens soorten ‘bijkwamen’ door taxonomische herindelingen, werden er nauwelijks nog écht nieuwe vogels beschreven. Maar vervolgens zijn er in de periode van 2000 tot 2016 al 95 nieuwe vogelsoorten ontdekt (vooral in Zuid-Amerika), en inmiddels wordt vermoed dat er nog duizenden meer zijn. Dat er nog steeds nieuwe soorten worden ontdekt, heeft mede te maken met nieuwe technieken (bijvoorbeeld het gebruik van cameravallen) en verbeterde mogelijkheden om ontoegankelijk achterland te betreden.

Het leefgebied van de nieuwe soorten wordt bedreigd door boskap

Dat de biologen juist op deze drie Wallacea-eilanden naar nieuwe soorten zochten, is geen toeval. In hun publicatie in Science leggen ze uit dat de eilandjes net als tientallen andere naburige eilanden ogenschijnlijk dicht bij Sulawesi liggen (de afstand tot Peleng is nog geen vijftien kilometer) maar dat ze geïsoleerd zijn vanwege een diepe zeestraat. Zodoende kon er de afgelopen twee miljoen jaar zelfs tijdens ijstijden (toen de wereldwijde zeespiegel tot 120 meter lager lag dan nu) geen uitwisseling van soorten tussen Sulawesi en de drie eilandjes plaatsvinden. De afstand tussen Sulawesi, Peleng, Taliabu en Batudaka is bovendien groot genoeg om te beletten dat soorten zomaar van het ene naar het andere eiland zullen vliegen.

Aandacht van verzamelaars

Een aanvullende reden om voor de eilanden te kiezen was dat deze delen van Wallacea in het verleden relatief weinig aandacht hebben gekregen van verzamelaars – dus was de kans op onontdekte soorten daar het hoogst. Eerdere expedities concentreerden zich op de kustgebieden van die eilanden, en tijdens de huidige expeditie werden dan ook de meeste soorten gevonden in de hoger gelegen binnenlanden van Taliabu en Peleng (meer dan 800 meter boven zeeniveau).

Door het verdwijnen van bebost gebied (door houtkap en bosbranden) verdwijnt het leefgebied van de vogels in hoog tempo, waarschuwen de biologen. Vooral de Taliabu-boszanger heeft het zwaar: zonder maatregelen zou de net ontdekte soort binnen tientallen jaren alweer uitgestorven kunnen zijn.