Het grote geheim van de familie uit Nederlands-Indië

Redacteur Margot Poll signaleert welke boeken er ook nog zijn verschenen en kiest er steeds zes om kort te bespreken. Deze week het laatste verhaal van Jules Deelder en een literair reisboek over Azië.

1. Peter Bogucki: De barbaren. Verloren beschavingen buiten Rome en Hellas

Na het lezen van De barbaren van de Amerikaanse historicus Peter Bogucki is de negatieve connotatie met het woord ‘barbaren’ grotendeels verdwenen; de volkeren die tussen 2000 v.Chr. en 500 n.Chr. ten noorden van de Alpen woonden, mochten dan vechtlustig en ‘ongeletterd’ zijn – in tegenstelling tot de klassieke beschavingen rond de Middellandse zee – zij hebben overal in Europa monumenten in het landschap en nederzettingen en graven onder de grond nagelaten waaruit blijkt dat zij zeer technisch onderlegd moeten zijn geweest. De archeologie is volgens Bogucki, die het vak voortdurend en aanstekelijk de hemel in prijst, dé wetenschap om de wereld van de barbaren te leren kennen. Lees geen boeken, lijkt Bogucki te willen zeggen, maar bezoek een van de vele archeologische musea waarin vondsten uit de prehistorie uitgestald liggen. Of ga kijken naar de monumenten in de natuur – je treft misschien geen Akropolis of Colosseum maar wel de indrukwekkende staande en omgevallen stenen van Stonehenge (uit de Steentijd) in Zuid-Engeland of grafkamers in Ierland en andere in het boek uitgebreid beschreven vindplaatsen van sporen van die wel degelijk ‘beschaafde’ barbaren.

Bogucki doceert archeologie en antropologie aan de Universiteit van Princeton en zijn boek werd in 2018 door de Society for American Archaeology (SAA) uitgeroepen tot het ‘beste populaire geschiedenisboek’. De internationale organisatie onderzoekt en beschermt archeologisch erfgoed in de Verenigde Staten. De SAA schreef deze week een felle brief aan president Trump waarin zijn voornemen Iran eventueel te treffen in cultureel erfgoed fel bekritiseerd werd: ‘It is an act that only the worst type of regimes have undertaken, including Nazi Germany, the Khmer Rouge, the Taliban, and the Islamic State.’

Peter Bogucki: De barbaren. Verloren beschavingen buiten Rome en Hellas. Oorspronkelijke titel The Barbarions. Lost Civilization. Vertaling Rob Hartmans. Omniboek, 272 blz. € 25,-

2. J.A. Deelder: Hardgin

‘Grote literaire prijzen kreeg hij niet, waardering van het publiek des te meer’, schreef NRC over de Rotterdamse schrijver, dichter, jazzmuzikant, en performer Jules Deelder (1944-2019). Op 19 november, precies een maand voor zijn overlijden, verscheen, ter ere van zijn 75ste verjaardag, de bloemlezing Hardgin met 22 verhalen uit eerdere bundels en één nieuw verhaal: ‘Plaatselijke verdoving’. Meteen al in de eerste alinea komt Deelder tot ‘de tragiek van ons verscheurd bestaan’ en alsof hij zich op de grens van paradijs en hel bevindt: ‘Beurtelings horen we wiegeliederen en het gehuil van krankzinnigen; woorden van grenzeloze tederheid en het gevloek van dieven en moordenaars; (…) Zingen zo de engelen of de verdoemden?’ In zijn eigen stijl springt Deelder met gemak over op andere hallucinaire vraagstukken, herinneringen aan Dr. Diamond in Londen of zijn eigen vader. De muziek bleef achterwege in dit laatste verhaal van de ‘nachtburgemeester van Rotterdam’ maar is in de andere verhalen alomtegenwoordig.

J.A. Deelder: Hardgin. De Bezige Bij, 250 blz. € 21,99

3. Emmanuel Bove: Vrouwelijk karakter

Het werk van de Franse schrijver Emmanuel Bove (1898-1945) wordt regelmatig herdrukt of er verschijnen nieuwe, nagelaten uitgaven. Zo ook in Nederland waar nu het postuum verschenen Vrouwelijk karakter (1999) over de jonge vrouw Colette (vernoemde Bove wellicht zijn ontdekker, de Franse schrijfster Colette?). Zij blijft haar studieliefde van de kunstacademie Jacques trouw, ook al heeft hij in 1918 een dokter doodgeschoten. Zij duiken vier jaar onder in Genève en dan komt het moment dat het geld op is. Als een psycholoog tekent Bove de gevoelens van zijn personages met korte, veelzeggende zinnen. Het verhaal speelt in het heden en in het verleden maar dat loopt geruisloos in elkaar over. Wat telt is het bijna filosofische dilemma waaronder het tweetal gebukt gaat: wat te doen om zowel de liefde te behouden (‘Voor het eerst besefte ze dat zij haar leven aan een man had geschonken, die dat had aanvaard en het nu aan haar teruggaf.’) als het geweten te sussen. Jezelf aangeven of niet. Dat vraagstuk is bij vlagen zelfs ontroerend en de uitkomst spannend tot het einde. Bove zou vertaalster Mirjam de Vet meer dan dankbaar zijn voor haar mooie vertaling en het informatieve nawoord.

Emmanuel Bove: Vrouwelijk karakter. Oorspronkelijke titel Un caractère de femme. Vertaald en van een nawoord voorzien door Mirjam de Veth. Arbeiderspers, 168 blz. € 18,99

4. Louis Couperus: Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan

Wie ook (maar dan al zestig jaar) een groot geheim met zich meedragen zijn Emile Takma (93) en oma Ottilie Dillenhof (97) uit de familieroman Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan uit 1906 van de grote Nederlandse schrijver Louis Couperus (1863-1923). Iedereen, van kinderen tot kleinkinderen, wil weten wat er vroeger in Indië is gebeurd en waarom ‘trouwen’ voor velen een noodlottige familietraditie blijkt te zijn. Alleen de oudste zonen Anton (75) en Harold (73) hebben herinneringen aan ‘het Ding’ dat de een weer helder voor zich ziet en de ander ‘jarenlang had voorbij zien slepen, zo langzaam zo tergend langzaam’.

Omdat de Nederlandse taal van meer dan honderd jaar geleden een ‘struikelblok’ voor de beginnende lezer zou zijn, heeft neerlandica Michelle van Dijk de roman hertaald waarbij zij ‘geen zin heeft geschrapt’. Soms werden woorden of namen toegevoegd om een dialoog of situatie helder te maken. Over het ‘hertalen’ van woorden kun je twisten maar guldens bleven gelukkig guldens en telegraferen werd niet opeens mailen.

Louis Couperus: Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan. Hertaling en nawoord Michelle van Dijk. Kleine Uil, 281 blz. € 15,-

5. Marlene Dumas: Het Onverantwoordelijke Gebaar – of ga terug naar waar jij vandaan komt

Op 6 december 2019 hield beeldend kunstenaar Marlene Dumas de Huizinga-lezing in de Pieterskerk in Leiden. Voor wie de lezing zou willen teruglezen verscheen Het Onverantwoordelijke Gebaar – of ga terug naar waar jij vandaan komt ook in boekvorm. Een kunstenaar moet zich niet hoeven te verantwoorden verklaarde Dumas de titel van de lezing die gaat over ‘de eeuwige worsteling tussen woorden, beelden en gebaren’. Zij pleit voor vrijheid en oorspronkelijkheid voor de kunstenaar en ook de kijker moet in vrijheid kunnen kijken: in stilte kijken zonder inmenging van derden. Dus weg met de headphones want dan kijkt de bezoeker niet maar luistert hij naar een schilderij. ‘En ze staan in de weg en nemen alle ruimte op, voor een ander die wel, zonder woorden wil kijken’. Alleen de kunstenaar kan door titel of tekst in zijn kunstwerk iets toevoegen aan het beeld maar verder weg met alle ruis.

Marlene Dumas: Het Onverantwoordelijke Gebaar – of ga terug naar waar jij vandaan komt. Huizinga-lezing 2019. 108 blz. € 14,99

6. Ap Dijksterhuis: Wegwee

Ook schrijver en psycholoog Ap Dijksterhuis heeft het begrip ‘vrijheid’ hoog in zijn reisvaandel staan; in de voorbereiding van zijn literaire reisgids Wegwee staat de beroemde ‘tankman’ – de student die op 5 juni 1989 op het Tiananmenplein in Beijing een colonne tanks tegenhield en van wie niet bekend is wat er met hem is gebeurd – steeds symbool voor de strijd voor vrijheid in Azië. Hoe vrij is een land naar westerse maatstaven maar ook in de beleving van de mensen. Dijksterhuis reist door veertien Aziatische landen van Tokio tot Tbilisi. Een zeer persoonlijk, levendig reisverslag waaruit blijkt hoe (politieke) gesprekken, zoals bijvoorbeeld in Iran, met de bewoners zelf meer zeggen over een land dan welke gids ook. En ook al valt het Dijksterhuis in Noord-Korea op hoe vriendelijk de mensen zijn, tegelijkertijd beseft hij dat zijn gidsen ‘nogal wat bij elkaar jokken’ en zou een tankman zich er niet heel vrij hebben gevoeld.

Ap Dijksterhuis: Wegwee. Prometheus, 426 blz. € 19,99