‘Iran had luchtruim moeten sluiten voor passagiersvliegtuigen’

Vliegtuigcrash Iran Vier uur na de raketaanvallen op Amerikaanse doelen in Irak, stortte in Iran een passagiersvliegtuig neer. Er is nog veel onduidelijk over de oorzaak.

Een forensisch onderzoeker loopt op de plek waar woensdagochtend een Boeing van de Oekraïense luchtvaartmaatschappij met 176 mensen aan boord neerstortte.
Een forensisch onderzoeker loopt op de plek waar woensdagochtend een Boeing van de Oekraïense luchtvaartmaatschappij met 176 mensen aan boord neerstortte. Foto Ebrahim Noroozi/AP

Vier uur nadat Iran ballistische raketten afvuurde op Amerikaanse bases in Irak, stortte een Oekraïense Boeing 737 neer bij de luchthaven bij Teheran. Een direct verband met de Iraanse aanval lijkt er niet te zijn, maar zo kort na de ramp kan geen enkele optie worden uitgesloten.

1Wat weten we over de crash?

Vlucht PS752 van Teheran naar Kiev vertrok woensdag om 06.12 uur lokale tijd vanaf de internationale luchthaven Imam Khomeini. Het toestel had toen ruim een uur vertraging. Aan boord waren 167 passagiers en negen bemanningsleden. De meeste passagiers (82) hadden de Iraanse nationaliteit. Ook waren er onder anderen 63 Canadezen aan boord, elf Oekraïners en tien Zweden. Uit de vluchtgegevens van het toestel, die zijn na te lezen op de site Flightradar24, blijkt dat het vliegtuig bezig was met opstijgen onder een constante snelheid, toen het om 06.15 uur, luttele minuten na het begin van de vlucht, ineens geen data meer uitzond.

Ali Abedzadeh, hoofd van de Iraanse luchtvaartautoriteit, liet weten dat de bemanning geen melding had gemaakt van problemen. Op beelden van de crash, waarvan de authenticiteit niet vaststaat, is te zien hoe de Boeing brandend neerstort en explodeert. Er zijn geen overlevenden.

2Wat weten we over de oorzaak?

Meteen na de crash lieten Iraanse overheidsfunctionarissen weten dat de ramp te wijten was aan een brand in een van de motoren van het toestel. In een voorlopig rapport meldt de Iraanse Luchtvaartautoriteit dat ooggetuigen hebben gezien dat het vliegtuig in brand stond voor de crash. Uit de richting van de inslag op de grond blijkt dat de Boeing een bocht naar rechts maakte en op de terugweg was naar de luchthaven na een technisch probleem, aldus het rapport. Er was geen radioverkeer met de bemanning.

Persbureau Reuters meldde op basis van anonieme bronnen dat westerse inlichtingendiensten eveneens denken aan een technische oorzaak, en niet aan de inslag van een raket. Volgens een Canadese inlichtingenbron zijn er aanwijzingen dat een van de motoren van het toestel oververhit is geraakt, aldus Reuters.

3Kan brand in een van de motoren inderdaad de oorzaak zijn?

Het Oekraïense toestel was een Boeing 737 800 NG (Next Generation), de voorganger van de 737 MAX, die na twee dodelijke crashes wereldwijd aan de grond wordt gehouden. De 737 NG geldt als betrouwbaar. Het vliegtuig was in 2016 afgeleverd door Boeing. Volgens Ukraine International Airlines was het toestel op 6 januari nog onderhouden. Een brand in een vliegtuigmotor is een zeldzame storing. In het geval van zo’n brand dient de bemanning noodprocedures te starten, waarbij de brandstof- en luchttoevoer worden afgesloten en de blussystemen in werking worden gesteld. Zelfs als een van de motoren is uitgevallen kan het toestel in de lucht blijven en een noodlanding maken. In 2018 ontplofte een van de motoren van een Boeing 737 van de Amerikaanse luchtvaartmaatschappij Southwest Airlines, waarbij er delen door de romp sloegen. Een passagier kwam om het leven, maar het toestel kon veilig landen.

4Is er een verband tussen de crash en de vergeldingsactie van Iran?

Woensdagochtend meldde de Jordaanse nieuwssite Al-Hadath dat de Iraanse luchtafweer de Oekraïense Boeing per ongeluk had neergeschoten, maar het was onduidelijk waar die mededeling op was gebaseerd.

Op sociale media werd daarop druk gespeculeerd. Perforaties in de wrakstukken van het toestel zouden kunnen duiden op de inslagen van fragmentatiedeeltjes. Op Twitter werd een foto gedeeld van een mogelijk fragment van een raket, dat zou zijn gevonden in de buurt van de crashsite. Het fragment lijkt sterk op de kop van een Tor-raket voor de middellange afstand, een wapen van Russische makelij waarover Iran beschikt.

Vier uur voor het opstijgen van vlucht PS752 had Iran ballistische raketten afgevuurd op Amerikaanse bases in Irak. Teheran zal daarom ernstig rekening hebben gehouden met een Amerikaans antwoord en zijn luchtafweer in de hoogste staat van paraatheid hebben gebracht.

Lees ook dit interview met Vadim Loekasjevitsj over MH17

Vadim Loekasjevitsj, een gezaghebbende Russische specialist op het gebied van militaire luchtvaart, vindt dat Iran het luchtruim had moeten afsluiten. „Als je een luchtaanval van de VS verwacht dan moet je ervoor zorgen dat er geen passagiersvliegtuigen door je luchtruim kruisen. Anders loop je de kans dat je het verkeerde toestel neerhaalt.”

De Amerikaanse Luchtvaartautoriteit waarschuwde al eerder voor „de mogelijkheid van miscalculatie of verkeerde identificatie van passagiersvliegtuigen in de Perzische Golf”. Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen mochten daarom niet over de regio vliegen. Woensdag besloten ook andere luchtvaartmaatschappijen, waaronder KLM, het gebied voorlopig te mijden. De Oekraïense Nationale Veiligheidsraad liet donderdag weten dat een raketinslag een van de oorzaken is die zal worden onderzocht.

5Wie leidt het onderzoek?

Bij de reddingswerkzaamheden zijn de twee ‘zwarte dozen’ van het toestel inmiddels gevonden, zo heeft de Iraanse Luchtvaartautoriteit laten weten. Iran heeft Oekraïne, de VS, Canada en Zweden uitgenodigd te participeren naar het onderzoek van de ramp. Oekraïne zou woensdag een team van experts naar Iran sturen, zo schreef de Oekraïense president Volodymyr Zelensky in een verklaring. Onder hen zijn niet alleen luchtvaartdeskundigen, ook vertegenwoordigers van het ministerie van Defensie en van de inlichtingendienst SBOe.

Correctie (10 januari 2020): aanvankelijk werd melding gemaakt van een Boeing 737 800 NG (New Generation). Dat is gecorrigeerd naar Boeing 737 800 NG (Next Generation).