Hoe Iran zijn gebrek aan militaire slagkracht compenseert

Iraans wapenarsenaal In een conventionele oorlog tegen de Verenigde Staten heeft Iran geen schijn van kans. Daarom gebruikt het land allerlei strategieën om met beperkte middelen een groot effect te bereiken.

Volgens Iraanse media is op deze foto te zien hoe de raket gelanceerd wordt naar de Amerikaanse militaire basis in Ein-al Asad in Irak op 7 januari 2020.
Volgens Iraanse media is op deze foto te zien hoe de raket gelanceerd wordt naar de Amerikaanse militaire basis in Ein-al Asad in Irak op 7 januari 2020. Foto Iran press / AFP Photo

Hoe sterk is Iran eigenlijk in militair opzicht? Die vraag dringt zich op nu het risico van een oorlog tussen Iran en de Verenigde Staten nog altijd volop aanwezig blijft. Daarvan getuigde ook de raketaanval van Iran woensdag op twee Amerikaanse luchtmachtbases in Irak ter vergelding van de liquidatie door de VS van generaal Qassem Soleimani.

Het korte antwoord luidt: erg sterk is Iran op het eerste gezicht niet. Althans als je het afzet tegen de gigantische arsenalen van de Verenigde Staten en ook de Golfstaten, waarmee Iran deels ook al jaren op gespannen voet leeft.

De Iraanse wapens zijn voor een groot deel ook zeer verouderd, mede door langdurige sancties waaraan het land was blootgesteld. Technologisch ligt het met zijn defensie in veel opzichten mijlenver achter op regionale rivalen. De Iraanse luchtmacht bestaat bij voorbeeld voor ruim de helft uit toestellen die nog dateren uit de tijd van de sjah, meer dan veertig jaar geleden.

Iran mist ook het geld om de nieuwste snufjes op wapengebied te kopen. In 2018 gaf het bij voorbeeld volgens het gezaghebbende SIPRI-instituut omgerekend voor 13,2 miljard dollar aan defensie uit. De VS spendeerden in 2019 649 miljard dollar. De Golfstaten, bij elkaar in bevolking veel kleiner dan Iran, geven samen voor ver boven de 100 miljard uit aan wapens.

Iran weet al heel lang dat het in een conventionele oorlog weinig kans heeft overeind te blijven tegen zijn vijanden. Daarom koos het voor een andere aanpak, die dikwijls wordt aangeduid als ‘asymmetrische oorlogsvoering’. Niet zonder succes. „Iran is in conventioneel opzicht inderdaad niet bijzonder sterk”, bevestigt Jack Watling van het RUSI, een militaire denktank in Londen. „Maar dat compenseren ze met hun niet-conventionele aanpak.”

Lees ook dit vragenstuk over de vliegtuigcrash: ‘Iran had luchtruim moeten sluiten voor passagiersvliegtuigen’

Na de traumatische oorlog tegen Irak in de jaren 80, die grotendeels op Iraans grondgebied werd uitgevochten, werd een van de stelregels voor Iran om een herhaling daarvan tot elke prijs te voorkomen. Maar mocht het zover komen, dan heeft Iran zich ingesteld op een langdurige guerrilla-achtige strijd. En de Amerikanen weten hoe lastig die in de praktijk kan zijn. Ook technologisch superieure legers als het Amerikaanse kunnen immers de grootste moeite hebben om rebellen in landen als Afghanistan en Irak te verslaan.

Maximale schade

Doelbewust heeft Iran daarnaast gekozen voor een aanpak die het land in staat stelt maximale schade aan te richten aan militaire én civiele doelwitten in de hele regio, zodat zijn tegenstanders zich wel drie keer zullen bedenken alvorens Iran aan te vallen. Een voorproefje daarvan was de aanval in september met drones en raketten op Saoedische oliefaciliteiten, die grote schade aanrichtten en de internationale oliemarkt ontwrichtten. Experts gaan ervan uit dat die raketten en drones afkomstig waren van een pro-Iraanse militie in Irak, die waarschijnlijk weer handelde op bevel van Iran.

In verband met deze strategie heeft Iran een groot arsenaal aan raketten en lanceerinstallaties opgebouwd. Ook heeft Iran inmiddels zijn eigen vloot drones ontwikkeld en die al op diverse plaatsen in het Midden-Oosten met succes ingezet.

Waar andere landen kunnen terugvallen op hun luchtmacht vormen de raketten een hoeksteen in het Iraanse defensiebeleid. Volgens Watling zouden de VS in geval van oorlog op den duur die lanceringsinstallaties wel kunnen opsporen maar tegen die tijd zou er naar verwachting al enorme schade door de afgevuurde raketten zijn aangericht.

Ook heeft Iran zich er al jaren geleden op ingesteld om de scheepvaart door de strategische Straat van Hormuz te verstoren in geval van conflict. Ook hier volgen ze een onorthodoxe aanpak. Geen investeringen in grote, dure marinevaartuigen maar in kleine wendbare vaartuigjes die makkelijk olietankers kunnen beschadigen. Dat Iran dit kan, liet het ook afgelopen zomer enkele keren zien. In geval van conflict zou het ook nog mijnen kunnen leggen en schepen met raketten bestoken. „Ook daarvan zouden de kosten enorm zijn voor de rest van de wereld”, denkt Watling,

Iran heeft bovendien de afgelopen decennia een netwerk opgebouwd van lokale bondgenoten (proxies) in Irak, Syrië, Libanon, de Palestijnse gebieden en Jemen. Daarbij speelde de Al Quds-organisatie, die sinds 1998 onder leiding stond van de vorige week gedode generaal Soleimani, een cruciale rol. De VS, Israël en Saoedi-Arabië zagen met lede ogen hoe de Iraanse invloed in de regio hierdoor toenam. „De Islamitische Republiek heeft de balans van effectieve kracht in het Midden-Oosten in zijn voordeel veranderd”, concludeerde ook het gezaghebbende International Institute for Strategic Studies vorig najaar in een rapport.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: De gevaarlijke driehoek Iran, Amerika en Irak

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

Steun aan sjiitische groepen

Dat deden Soleimani en zijn medewerkers op allerlei manieren. Door bij voorkeur sjiitische groepen financieel te steunen, wapens te leveren maar ook door hen te trainen en door technische kennis over te dragen. Soms ook door politieke tegenstanders uit de weg te ruimen of, zoals in Irak, ministers onder druk te zetten tot ze deden wat Iran wilde. Zo groeiden organisaties als Hezbollah in Libanon en pro-Iraanse milities in Irak uit tot machtige spelers in hun land.

De gevolgen van de Iraanse steun konden soms ook rampzalig uitpakken voor het land waar ze opereerden. Watling noemt het voorbeeld van Jemen, waar Iran de Houthi-militie ontstekingsmechanismen leverde die heel makkelijk in een soort landmijnen konden worden verwerkt. Daarmee vertraagden ze de opmars van hun tegenstanders.

Lees ook deze analyse: Oorlogszuchtige taal maakt plaats voor zwaardere economische sancties

„Maar er zijn al veel burgers door omgekomen en het zal het leven daar nog heel lang negatief beïnvloeden.”

Die bondgenoten waren ook organisaties die Iran kon gebruiken voor zijn eigen doeleinden. Hezbollah werd ingeschakeld om mee te vechten in Syrië om president Assad in het zadel te houden, waaraan Iran veel gelegen lag. Ook werden de milities met name in Irak ingezet om de Amerikanen te bestoken of, zoals in september, Saoedi-Arabië.

Doordat Iran niet rechtstreeks verantwoordelijk kon worden gehouden voor zulke acties was het moeilijk voor de Amerikanen en anderen om Iran keihard aan te pakken. „De zaken zo organiseren dat die op een plausibele manier kunnen worden ontkend, is het handelsmerk van Irans strategie om weerstand aan de VS te bieden ”, stelde Ali Vaez, Iran-deskundige van de International Crisis Group al in september tegenover NRC.

Mocht het tot een oorlog komen, kan Iran een beroep doen op deze bondgenoten. Dan zou Hezbollah, dat zelf over veel raketten beschikt, bij voorbeeld Israël kunnen aanvallen, waarna er mogelijk ook daar een grondoorlog zou ontstaan. Ook in Irak kan Iran met zijn grote invloed daar voor een enorme chaos zorgen.

Met deze tamelijk unieke aanpak hebben de machthebbers in Teheran ondanks hun beperkte militaire en financiële middelen kans gezien een oorlog tegen hun land tot een bijzonder onaantrekkelijke optie te maken. Of oorlog desondanks uitblijft, is echter niet alleen aan hen.

Met medewerking van Lisa Dupuy.