Het einde van een creatieve en provocerende stripuitgeverij

Vertigo Comics Het creatieve Amerikaanse Vertigo Comics, dat strips produceerde van duistere antihelden in reeksen als V for Vendetta, Sandman en Swamp Thing, houdt op te bestaan. Maar in tv-series leven de personages voort.

Afbeeldingen uit de strip Death: The high cost of living van het Amerikaanse Vertigo Comics.
Afbeeldingen uit de strip Death: The high cost of living van het Amerikaanse Vertigo Comics.

Een bleek meisje in zwarte gothic-kleren wordt wakker. „Hoe was het?”, vraagt haar spiegelbeeld. Ze glimlacht gelukzalig. „Het was schitterend. Zo vol met mensen, ik mocht ademhalen en eten en zo veel dingen doen. Ik zou willen dat het voor altijd was geweest.” Haar evenbeeld pakt haar handen vast. „Het eindigt altijd. Daarom heeft het waarde. Zelfs voor slechts een dag.”

Dit meisje is Death, de Dood, en ze heeft net één dag als mens op aarde doorgebracht. Sandman, zo heet het Amerikaanse stripboek waar ze deel van is: het verhaal van haar broer Droom, en haar familieleden, zoals de Vernietiging en het Lot. Maar het meisje Death is méér: ze werd het boegbeeld van het Amerikaanse Vertigo Comics, een verpersoonlijking van het motto dat comics alle verhalen moeten vertellen – niet alleen die van superhelden. Vertigo, een dochter van Marvel-rivaal DC Comics (Batman, Superman), poogde 26 jaar lang om vanuit het commerciële hart van de stripwereld bijzondere, provocerende, vaak politiek getinte stripboeken te maken. Het publiceerde in die tijd meer dan tweehonderd titels.

Deze maand zal Death het striplabel voor het laatst bezoeken. Het handjevol overgebleven striptitels dat Vertigo nog uitgeeft, zal overgaan in DC Black Label – dat zichzelf sterker vastklampt aan het moederbedrijf. De creatieve luis in de pels van het mainstream Amerikaanse stripboek is dan niet meer.

Oprichter Karen Berger was niet verrast, vertelde ze vorig jaar aan de comicwebsite CBR. Berger vertrok in 2013, toen duidelijk werd dat het label een ondergeschoven kindje was geworden bij DC Comics. De oplagen van de grootste Vertigo-titels waren teruggelopen – waar Hellblazer ooit 30.000 keer per maand verkocht werd, was dat in 2012 teruggevallen naar zo’n 10.000 stuks. De verkoop van andere titels bleef de afgelopen tien jaar ongeveer op dat cijfer zitten.

Berger gaf de schuld aan de opkomst van de superheldenfilm: na overname door filmgigant Warner Bros ergerde DC zich steeds meer aan de eigenzinnige auteurscultuur bij Vertigo. DC, zei Berger, „was alleen nog maar geïnteresseerd in materiaal dat volledig van hun was, waar ze controle over konden uitoefenen”.

Pagina uit Death: The high cost of living van het Amerikaanse Vertigo Comics.

Auteurscultuur

Het was juist die auteurscultuur waarmee Vertigo in het begin van de jaren negentig naam maakte in de Amerikaanse stripwereld. Bij de grote comics-uitgevers stonden altijd de personages centraal: personages als Batman en Captain America zijn allemaal eigendom van de uitgever zelf. Schrijvers en tekenaars mogen de personages alleen lenen.

Berger had daar geen interesse in. Ze was kunsthistoricus van origine, en werkte al enkele jaren samen met eigenzinnige Britse schrijvers als Neil Gaiman (American Gods, Coraline) en Alan Moore (Watchmen). Als junior-eindredacteur bij DC wist ze hun meer esoterische werk naar de stripwinkels te krijgen. Het onverwachte succes van comics als Sandman en Swamp Thing leverde haar de hoofdprijs op: een eigen label. „Het ging niet om het oprichten van een ‘outsider’-stripbedrijf, maar over de samenwerking met auteurs en tekenaars die geïnteresseerd waren in ongewoon en provocatief werk, in een verontrustende kijk op de wereld”, zei ze daarover tegen de Franse stripboekonderzoeker Isabelle Guillaume.

Belangrijker: Berger eiste de rechten van de bedachte personages en werelden niet op. Die bleven in handen van de makers, die ongewoon veel controle kregen over hun werk.

Veel van de strips en auteurs waar Berger bij DC al mee had gewerkt, kwamen mee naar Vertigo – inclusief de uitgeversrechten voor provocerende titels als het anarchistische V for Vendetta en anti-superheldenstrip Watchmen, die eigenlijk net te volwassen waren voor de normale uitgaven van DC.

Lees ook In superheldenserie Watchmen is extreem-rechts het monster

Ook Hellblazer, over een magiër uit het arbeidsmilieu van Manchester, vertrok naar Vertigo en bleef tot Bergers vertrek in 2013 de ruggengraat van het label. Muzikant Sting stond model voor hoofdpersonage John Constantine. Waar de meeste comics-personages voor eeuwig twintig zijn, werd Vertigo’s Constantine ouder. Magie kon hij gebruiken, ja, maar vaker moest hij menselijke problemen met menselijke listen oplossen. Longkanker, racisme, trauma’s uit de Falkland-oorlog, de naweeën van Thatchers bezuinigingspolitiek: allemaal passeerden ze de revue.

Politieke toon

Opzet was de sociaal-politieke toon volgens Berger niet. Het label trok simpelweg geëngageerde stripmakers aan, en zat ze vervolgens zo min mogelijk in de weg.

De graphic novels van schrijvers als Garth Ennis, Warren Ellis, Grant Morrison en hun tijdgenoten bulkten vaak uit van de poep-, pies- en drugshumor, maar met de tijd versoberde het Vertigo-werk. Y: The Last Man (2002-2007) onderzocht op een bedachtzame en menselijke manier de consequenties van een wereld waarin alle mannen op één na zijn overleden: hoe zouden vrouwen de samenleving heropbouwen?

Na Bergers vertrek verdween Vertigo naar de achtergrond, en zelfs een doorstart in 2018 mocht niet baten. Toch blijft de impact van het label voelbaar. Oud-werknemers waaierden de afgelopen jaren uit naar alle Amerikaanse stripboekbedrijven van enig belang; schrijvers uit de kweekvijver van Vertigo vertrokken naar televisie, literatuur en film. Sommige titels werden gered door Vertigo-alumnus Neil Gaiman, die voor DC weer over Hellblazer en Sandman mag waken.

In de wereld van streaming-tv is er bovendien net nú een honger ontstaan naar precies het soort doordachte kost die Vertigo Comics schiep. Strips als Preacher en Lucifer zijn al enkele jaren als liveactionserie via streamingdiensten te zien, en John Constantine is, na het mislukken van zijn eigen serie Constantine, zonder zijn rauwe randjes te zien in Legends of Tomorrow. Er is inmiddels een Watchmen-tv-reeks , en komende jaren volgen tv-series op basis van Sandman en Y: The Last Man.

Vertigo sterft deze maand – maar staat stiekem ook weer op.