Breken Afrikanen in 2020 grenzen af, waar Europeanen die optrekken?

Grenzen in Afrika Terwijl Europa zijn grenzen met het Afrikaanse continent versterkt, om migratiestromen in te dammen, willen Afrikaanse landen het reizen binnen het continent eenvoudiger maken.

Een truck met Nigerese arbeiders op weg naar Libië, waar ze willen gaan werken in de mijnen. Hun weg voert door de Sahara. Onder druk van de Europese Unie zijn de eeuwenoude transportroutes door de Sahara inmiddels afgesloten.
Een truck met Nigerese arbeiders op weg naar Libië, waar ze willen gaan werken in de mijnen. Hun weg voert door de Sahara. Onder druk van de Europese Unie zijn de eeuwenoude transportroutes door de Sahara inmiddels afgesloten. Foto Scott Peterson/Getty

Het was hartje winter. Vertegenwoordigers van liefst veertien landen waren afgereisd voor topoverleg in de hoofdstad van het Duitse keizerrijk. Nederland was er, vertegenwoordigd door een kleurloze diplomaat met de naam Philip van der Hoeven. De Belgen waren er namens hun ambitieuze koning Leopold de Tweede, die zijn oog had laten vallen op de rubberplantages van de Congo. De Amerikanen, de Denen, de Zweden, de Portugezen, de Spanjaarden en de Italianen zaten aan tafel, samen met de vertegenwoordigers van Oostenrijk-Hongarije, de Russen en de Ottomanen, ooit machtige wereldrijken op hun laatste benen. En natuurlijk de landen die er met de grootste buit vandoor zouden gaan: de Fransen, de Britten en de Duitsers. Met linialen trokken ze kaarsrechte grenzen, dwars door woestijnen, oerwouden en eeuwenoude koninkrijken. Het aantal Afrikanen aan die onderhandelingstafel in Berlijn: nul. Het was november 1884.

De grenzen van toen zorgen er 140 jaar later voor dat Afrikanen nog altijd moeilijker over hun eigen continent kunnen reizen dan bezoekers uit Europa of de Verenigde Staten. Er zijn slechts twee landen op het hele continent die van geen enkele reiziger uit de 54 Afrikaanse landen een visum vragen. Dat zijn het West-Afrikaanse staatje Benin en de eilandenarchipel de Seychellen. Een Oegandees die zijn buren in Congo wil bezoeken moet nog altijd bijna 200 euro neertellen voor een visumaanvraag die weken duurt. Ook al spreken ze aan beide kanten van die grens dezelfde taal, het Kiswahili, en hebben de buren eeuwenoude bloedbanden.

Europa bouwt hekken

Die grenzen zullen dit jaar weer iets verder opengaan voor Afrikanen. Dat is althans de dwingende ambitie van de Afrikaanse Unie, zoals de organisatie heet die de utopie van Afrikaanse eenheid werkelijkheid hoopt te maken. Terwijl Europa hekken bouwt van Zuid-Spanje tot aan Griekenland, werken Afrikaanse leiders aan intracontinentale openheid.

Dat gaat langzaam. Volgens het Visa Open Index report van november 2019, opgesteld door de Afrikaanse Unie en de Afrikaanse Ontwikkelingsbank, kunnen Afrikanen nu vrij reizen naar meer dan de helft van de Afrikaanse landen. Ze hebben helemaal geen visa nodig voor 25 procent van de Afrikaanse landen. In 2016 was dit nog 20 procent. In iets meer dan een kwart van die landen kunnen Afrikanen een visum bij aankomst regelen. Een land als Ethiopië was altijd berucht om zijn stroperige ambassades, die zonder opgaaf van reden visumaanvragen maandenlang traineerden. Maar sinds 2018 volstaat een visum dat is af te halen bij aankomst op de luchthaven Addis Abeba. Ook de beruchte bureaucraten in Nigeria en Angola hebben zich overgegeven en geven nu visa af aan de grens.

Europeanen reizen nu nog makkelijker door Afrika dan Afrikanen

Binnen regionale samenwerkingsverbanden gaat dat reizen al makkelijker. Rwanda staat toe dat reizigers uit de Oost-Afrikaanse landen Kenia en Oeganda slechts een identiteitskaart nodig hebben om het land te bezoeken. Reizigers uit andere landen kunnen ook in Rwanda nu hun visum aan de grens krijgen, of online. Rwanda ontving 100 procent meer bezoekers sinds het verkrijgen van een visum zo veel makkelijker werd. De inkomsten van toerisme groeiden zo in de afgelopen vijf jaar met bijna 300 miljoen euro.

Ook de vijftien West-Afrikaanse landen die zijn verenigd in Ecowas maakten dergelijke afspraken met elkaar. Voor West-Afrikanen is reizen naar de buurlanden al jaren even makkelijk als voor Europeanen binnen de Europese Unie. In 2013 spraken alle Afrikaanse landen af dat in 2063 een Afrikaans paspoort voor alle Afrikanen vrij reizen over het hele continent mogelijk moet maken. De torenhoge handelsbarrières tussen Afrikaanse landen en de lastige en peperdure vliegverbindingen moeten dan allemaal verdwenen zijn.

De geest van Berlijn

Maar de geest van Berlijn dwarsboomt die pan-Afrikaanse droom. De voormalige koloniale grootmachten voeren druk uit op de Afrikaanse landen om grenscontroles in ere te herstellen. Een Gambiaan die voorheen moeiteloos via Senegal, Mali en Niger tot aan de grens met Libië kon reizen, wordt sinds 2016 bij grensovergangen tegengehouden en teruggestuurd. Migranten die de route toch proberen, kunnen verhalen over afpersing en fysiek geweld bij wegversperringen door lokale politie. Onder druk van de Europese Unie zijn de eeuwenoude transportroutes door de Sahara afgesloten. Wie nu nog naar het noorden van het continent wil reizen, kan niet meer met de bus, maar is overgeleverd aan de georganiseerde misdaad. Nog iedere week worden lijken gevonden van migranten die door hun smokkelaars in de woestijn worden achtergelaten.

Niet alleen de Europese Unie vreest de open grenzen binnen Afrika. Ook regionale grootmachten als Zuid-Afrika maken vrij reizen voor bezoekers uit andere Afrikaanse landen moeilijker. In het centrum van Kaapstad protesteren migranten, met name uit Somalië, Ethiopië en de Democratische Republiek Congo, al maanden tegen hun behandeling in Zuid-Afrika. Het is niet alleen ingewikkeld om visa te krijgen of identiteitspapieren voor hun kinderen. Geweld tegen migranten uit Afrikaanse landen leidt ieder jaar tot doden. „Breng ons naar ieder ander land in de wereld. We willen hier niet blijven”, scandeerden de migranten eind november tijdens een protest voor de deur van de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties UNHCR. Zuid-Afrika kent visumvrij reizen toe aan reizigers uit slechts vijftien Afrikaanse landen, maar aan alle 28 landen van de Europese Unie.

In beslag genomen pick-up trucks van personen die migranten door de Sahara vervoerden. De bagage van de migranten ligt bij sommige trucks nog in de achterbak. Onder druk van de EU heeft Niger een wet aangenomen die het strafbaar maakt om niet-Nigerezen te vervoeren naar noordelijk gelegen landen, zoals Libië.

Foto Scott Peterson/Getty

„Hoe kunnen Afrikanen reisprivileges toekennen aan Europeanen en Amerikanen die ze niet toekennen aan hun eigen Afrikaanse kameraden”, vraagt de Oegandese onderzoeker Bernard Sabiti zich af in een opiniestuk op de website Pan-African Review. „We worstelen nog steeds om af te komen van de overblijfselen van de negentiende-eeuwse kolonisatie door de Europese grootmachten. De weg naar Afrikaanse integratie is nog lang.”

Een Afrikaans paspoort, vergelijkbaar met het Europese (waarmee je continentbreed vrij kunt reizen), bestaat al ruim drie jaar. Maar vooralsnog hadden slechts twee personen het voorrecht het document te ontvangen: de presidenten van Rwanda en Tsjaad.

Afrikaanse leiders tekenden in 2018 wel een overeenkomst voor een continentale vrijhandelszone, die moet afrekenen met alle obstakels voor grensoverschrijdende handel op een continent van 1,3 miljard mensen. Ook beloven de leiders daarin vliegen tussen Afrikaanse landen te vergemakkelijken. Nu is het vaak sneller om van de ene Afrikaanse bestemming naar de andere te komen door een tussenstop in Europa, of op een van de regionale hubs in het Midden-Oosten.

Migranten zoeken intussen naar nieuwe wegen om het continent te doorkruisen en Europa te bereiken. Sinds de woestijnroute door Niger naar Libië en Algerije is geblokkeerd, lijkt het pad westelijk verschoven. Begin december verdronken 59 migranten voor de kust van Mauritanië, toen ze per boot de Canarische eilanden probeerden te bereiken. Die route werd in de afgelopen tien jaar nauwelijks nog gebruikt, nadat de Spaanse kustwacht ging patrouilleren op de zee tussen Mauritanië en de Canarische Eilanden. Ook Marokko lijkt weer meer in trek als springplank na Europa, nu de Libische kustwacht fors wordt betaald door Europese landen om migranten tegen te houden.

In 2020 worden dat de twee bewegingen om in de gaten te houden. Nieuwe pogingen om nieuwe routes te blokkeren, onder druk van Europa. En tegelijk meer open grenzen tussen Afrikaanse landen – mits de leiders zich aan hun eigen beloften houden. Migranten zullen daar niet op wachten. Europese regeringen zullen er alles aan doen dat het zo’n vaart niet loopt.