Opinie

Regime in Iran kan zich harde escalatie niet veroorloven

Midden-Oosten Iran zit economisch, diplomatiek en militair in het nauw. Het land wil de liquidatie van Soleimani wreken, maar waakt vooral voor overleving van het eigen regime, schrijft .

Een Houthi-strijder in Jemen met een portret van generaal Soleimani tijdens een demonstratie in de stad Saada in Jemen, zondag
Een Houthi-strijder in Jemen met een portret van generaal Soleimani tijdens een demonstratie in de stad Saada in Jemen, zondag Foto Naif Rahma/Reuters

‘We hebben vorige nacht actie ondernomen om een oorlog te voorkomen. We zijn niet tot deze actie overgegaan om een oorlog te beginnen.” Zo legde de Amerikaanse president Donald Trump de liquidatie van de Iraanse generaal Qassem Soleimani uit.

Het lot van het Midden-Oosten zal de komende dagen grotendeels afhangen van de wijze waarop het Iraanse regime deze woorden interpreteert. De aanslag wakkert onvermijdelijk de vijandigheid aan, maar de kans is klein dat Teheran hem ziet als een oorlogsverklaring. De schaduwoorlog tussen de Verenigde Staten en Iran zal verder gaan. Minstens even belangrijk echter wordt de schaduwdiplomatie.

De uitleg van Trump was zoals gewoonlijk onhandig, maar niet onbelangrijk. Men kan het vergelijken met een kooivechter die net iemand een stomp onder de gordel heeft verkocht en meteen enkele stappen achteruitzet om de situatie wat te laten bekoelen.

Waarschijnlijk heeft een combinatie van factoren geleid tot de aanval. De Amerikanen hadden nog een flinke rekening openstaan na de Iraanse aanval op de Saoedische olie-installaties in september vorig jaar. Daarnaast signaleert Washington dat Soleimani bezig was met de voorbereiding van nieuwe aanslagen op Amerikaanse doelwitten in de regio.

Soleimani was daarbij een persoonlijke rivaal geworden van bijvoorbeeld buitenlandminister Mike Pompeo. Pompeo heeft talrijke keren de rol van de Iraanse generaal in het Midden-Oosten onder de aandacht gebracht. Vorig jaar schimpte Soleimani dat hij een brief van Pompeo niet eens opende. Dan speelt ook nog mee dat Trump met de actie wellicht duidelijk wil maken dat hij krachtiger handelt dan zijn voorgangers; onder het presidentschap van George Bush werd in 2007 wellicht een kans gemist om Soleimani te elimineren. „Hij had al vele jaren eerder omgelegd moeten zijn”, zei Trump.

Nucleair programma

In het beste geval interpreteert Teheran de aanslag ook op deze wijze: een harde uithaal in een hard conflict. Dat roept de vraag op hoe de Iraniërs het Amerikaanse doel in dat conflict zien. Iran verklaarde zondag het internationaal akkoord uit 2015 over beperking van zijn nucleaire programma naast zich neer te leggen. In 2018 al stapte Washington uit het akkoord. Sindsdien wordt gesproken over een campagne van maximale druk.

Lees ook: Trump trekt zich helemaal niet terug

Waar het Washington met die campagne om te doen is, is niet alleen het voorkomen van Iraanse kernwapens, maar ook het inperken van het Iraanse rakettenprogramma én van de guerrillaoorlog die Iran in landen als Irak, Syrië, Libanon en Jemen voert. Kortom, de regering-Trump wil eigenlijk dat Iran bijna eenzijdig de nederlaag erkent in zijn strijd tegen de VS en regionale bondgenoten als Israël en Saoedi-Arabië.

Ook nu dringt de vraag zich op hoe Iran dit interpreteert. Het meest zinvolle uitgangspunt is dat het regime vooral zijn eigen overleven wil garanderen. Het gaat daarbij om de macht van groot-ayatollah Ali Khamenei, een toplaag van een dikke miljoen clerici, bureaucraten en militairen en miljoenen andere Iraniërs die hun rijkdom danken aan het huidige bestel en bijvoorbeeld aan de staatsbedrijven. Het beantwoorden van de eliminatie van Soleimani en de politiek van maximale druk met escalatie en mogelijk oorlog, betekent sowieso het einde van de islamitische republiek.

Kreunende economie

Het wordt zelfs moeilijk de schaduwoorlog, waarbij het de VS bestrijdt met moderne guerrilla, nog eens vijf jaar lang vol te houden. De Iraanse economie kreunt. In landen als Irak en Libanon klinkt steeds meer kritiek op de Iraanse inmenging. Iran zit in het nauw: economisch, diplomatiek en militair. Rondom Iran hebben de Amerikanen nu zestig gevechtsvliegtuigen in naburige landen en nog eens ongeveer hetzelfde aantal aan boord van het vliegdekschip USS Harry Truman, naast negental andere oorlogsschepen.

Nog eens vijf jaar lang maximale druk onder Donald Trump wordt lastig. Anderzijds hebben zowel Trump als Pompeo te kennen gegeven dat het niet hun doel is het regime om ver te werpen. Zo stelde Pompeo letterlijk: „We zijn niet uit op regime change.”

Lees ook: Trump riskeert met doden Soleimani een nóg sterker Iran

In een rationeel scenario zou men dan kunnen veronderstellen dat Iran de komende maanden hier en daar gemeen zal terugslaan, maar nét niet gemeen genoeg om een oorlog te riskeren. Als de komende zomer bevestigd wordt dat Trump het meeste kans blijft maken om herverkozen te worden, dan zou Iran opnieuw kunnen investeren in schaduwdiplomatie met als doel minstens wat strafmaatregelen te verlichten. Tezelfdertijd zou het kunnen afwachten hoe de relaties tussen Washington, Beijing en Moskou evolueren, om bij die andere grootmachten misschien wat ruimte te krijgen.

Maar elke rationele inschatting houdt ook rekening met het feit dat de internationale politiek nooit helemaal nuchter en rationeel is. Als we in het beste geval een escalatie van het conflict tussen Iran en de VS voorkomen, dan nog betekent dat allerminst het einde van dat conflict.

Correctie (7 januari 2020): In de tekst staat dat de Iraanse generaal Qassem Soleimani al bij een eerdere gelegenheid gedood had kunnen worden, in 2007. Dat was niet onder Trumps voorganger Obama, maar onder president George Bush jr. Dit is aangepast.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.