Kan IS van het conflict profiteren? En zeven andere vragen

Spanningen Iran-VS Bezorgd vraagt de wereld zich af of de spanningen tussen de Verenigde Staten en Iran nog verder uit de hand zullen lopen na de liquidatie van Soleimani in Bagdad vrijdag. Acht vragen over de gevolgen.

Ayatollah Ali Khamenei kust de vrijdag geliquideerde generaal Soleimani. Sinds zijn dood lopen de spanningen tussen Iran en de Verenigde Staten hoog op.
Ayatollah Ali Khamenei kust de vrijdag geliquideerde generaal Soleimani. Sinds zijn dood lopen de spanningen tussen Iran en de Verenigde Staten hoog op. Foto kantoor van de Iraanse regering/ AP

Drie dagen sinds de liquidatie van de Iraanse topgeneraal Qassem Soleimani, door een Amerikaanse droneaanval in Irak, lopen de spanningen tussen Iran en de Verenigde Staten verder op. Wat kunnen we de komende tijd verwachten?

1. Wat kan Iran doen ter vergelding?

Een van de leidende principes in Irans buitenlandse beleid is wederkerigheid. Voor wat hoort wat, en als het om geweld gaat: oog om oog, tand om tand.

Er komt dus zo goed als zeker een Iraanse vergeldingsactie, die zich qua impact enigszins kan meten met de liquidatie door de VS van generaal Soleimani afgelopen vrijdag in Bagdad. Tegelijk zal Iran een heuse oorlog met de VS willen vermijden. Het weet overigens dat ook president Trump daar niet op uit is.

Echte wederkerigheid zou in dit geval bestaan uit een aanslag op een toonaangevende, bezoekende, Amerikaanse bewindspersoon in Bagdad. Maar of dat de Iraniërs, die veel invloed hebben in buurland Irak, lukt is onzeker. Een ander voor de hand liggend doelwit zou de Amerikaanse ambassade in de Iraakse hoofdstad Bagdad, zijn. Rond de jaarwisseling betraden leden van pro-Iraanse milities, ongehinderd door de Iraakse autoriteiten, het ambassadeterrein en staken een deel van de receptie in brand. Een nieuwe actie tegen de ambassade zou veel zwaarder kunnen uitvallen.

Er zijn ook militaire bases waar de vijfduizend resterende Amerikaanse militairen in Irak verblijven. Iran zou daarbij gebruik kunnen maken van de diensten van de talrijke, zwaar bewapende pro-Iraanse milities die in Irak actief zijn. Veel leden daarvan waren zeer gehecht aan Soleimani.

Lees ook: deze analyse over de invloed die Iran in Irak heeft

Iran zou ook elders in de regio kunnen toeslaan. De betrekkelijk kleine Amerikaanse troepenmacht in noordoostelijk Syrië (circa duizend man) is relatief kwetsbaar en Iran beschikt daar over een goed ontwikkeld eigen militair netwerk. Er zijn veel Amerikaanse militaire bases in het Golfgebied maar Iran zou zich ook kunnen richten op civiele doelwitten, zowel van de Amerikanen als van de bondgenoten van de VS. Iraanse functionarissen hebben er al eerder op gezinspeeld dat Iraanse raketten grote schade zouden kunnen aanrichten bij een aanval op bijvoorbeeld Dubai of Abu Dhabi. Hoe vernietigend zo’n aanval kan uitpakken, bleek bij de aanval met raketten en drones op belangrijke Saoedische olie-installaties in september. Algemeen wordt aangenomen dat Iran achter deze aanval zat.

2. Welke gevolgen tekenen zich af voor de VS in het Midden-Oosten?

Een direct gevolg is dat Iran zich niet langer gebonden acht aan het internationale nucleaire akkoord, waaruit de VS zich al eerder eenzijdig hadden teruggetrokken. Het vooral door de VS en Israël zo verfoeide scenario van een nucleair Iran dat op langere termijn mogelijk ook een eigen kernwapen bezit komt daardoor naderbij.

Zondag stemde het Iraakse parlement in met een resolutie die oproept tot het vertrek van alle buitenlandse militairen uit Irak. Maandagavond stelde de Amerikaanse minister van Defensie Mark Esper dat er „nog geen enkel besluit is over terugtrekking uit Irak” van Amerikaanse strijdkrachten. Daarover was grote verwarring ontstaan toen een brief circuleerde waarin de brigadegeneraal die het bevel voert over de troepen in Irak, zou stellen dat het Amerikaanse leger „uit respect voor de soevereiniteit van Irak” voorbereidingen zou gaan treffen voor een „hergroepering”.

3. Kan IS van de situatie profiteren?

Een eerste gevolg van de escalatie is dat de Amerikaanse troepen in Irak alle militaire activiteiten tegen IS hebben stopgezet, alsook het trainen van Iraakse soldaten in de strijd tegen terreurgroep IS. IS werd vorig jaar militair verslagen, maar experts waarschuwen al jaren dat het kan overleven als ondergrondse terreurgroep.

Lees ook: dit achtergrondstuk over verslagen IS-strijders die ondergronds verdergaan.

De aanwezigheid van zo’n vijfduizend Amerikaanse militairen in Irak was bedoeld om zo’n heropleving te smoren. De Amerikanen opereren in kleine groepjes op vooruitgeschoven posten, in samenwerking met het Iraakse leger.

Als de Amerikanen nu vooral bezig zijn zichzelf te beschermen tegen aanvallen door sjiitische milities, en de sjiitische milities met het aanvallen van de Amerikanen, dan kan IS zeker profiteren. Zondag viel IS bijvoorbeeld een Iraakse patrouille aan nabij Kirkuk.

Men kan ook zeggen dat de VS in Irak juist de omstandigheden hebben gecreëerd waarin Al-Qaida in Irak en opvolger IS konden ontstaan en gedijen. Tegelijkertijd was ook het overhaaste vertrek van de Amerikaanse militairen in 2011 een factor in de opkomst van IS.

Het Amerikaanse vertrek gaf toen vrije teugels aan toenmalig sjiitisch premier Al-Maliki, die met zijn sektarische aanpak een deel van de soennieten in de armen van Al-Qaida en IS heeft gedreven. In een stad als Mosul, waar de soennitische bevolking juist onder de terreur van de jihadisten leefde, konden de mensen geen verhaal halen bij het Iraakse leger, dat ervaren werd als een sjiitisch bezettingsleger.

Het is uit vrees voor een herhaling van dat scenario dat de Iraakse soennieten, die na 2003 als eerste in opstand kwamen tegen de Amerikaanse bezetting, nu de vragende partij zijn voor een voortdurende Amerikaanse militaire aanwezigheid. De soennitische parlementsleden bleven daarom zondag weg van de stemming in het parlement over het wegsturen van de VS-troepen uit Irak.

4. Trump dreigt na die stemming met sancties tegen Irak: wat kan dat betekenen?

Sancties zijn voor veel Irakezen een nog groter schrikbeeld dan oorlog. Elke Irakees ouder dan dertig kan zich de sancties herinneren die de VS tegen het Irak van Saddam Hussein afkondigden en die duurden van 1990 tot 2003.

De Iraakse middenklasse werd door de sancties bijna geheel weggevaagd, en heeft zich daar eigenlijk nooit van hersteld. In het post-Saddam-tijdperk is de kloof tussen de arme meerderheid en een kleine, rijke elite zo mogelijk nog groter geworden. Hoewel nieuwe sancties de pro-Iraanse milities zeker kunnen verzwakken, zal het opnieuw de gewone Irakees zijn die de zwaarste prijs betaalt.

Lees ook: deze reportage over de protesten in Irak.

5. Kan het Amerikaanse Congres Trump stoppen bij verdere escalatie?

De Amerikaanse grondwet legt de bevoegdheid over oorlog te beslissen bij het Congres. Maar de geschiedenis, zeker die sinds 9/11, leert dat presidenten ook zonder instemming van het Congres tot heel wat oorlogshandelingen kunnen overgaan.

Momenteel proberen de Democraten in het Congres nog verontwaardigd greep te krijgen op de handelwijze en de retoriek van Trump en zijn regering van de afgelopen dagen. Nancy Pelosi, voorzitter van de Democratische meerderheid in het Huis van Afgevaardigden, kondigde aan dat het Huis deze week stemt over een resolutie die Trump zou dwingen bij gevechtshandelingen binnen dertig dagen goedkeuring te vragen aan het Congres. Dat zou een inperking betekenen van de zestig tot negentig dagen die nu zijn vastgelegd in de War Powers Resolution uit 1973, maar de kans dat zo’n resolutie in de Senaat instemming zou vinden bij de Republikeinse meerderheid daar is vrijwel nihil.

Aanhangers van Hashed al-Shaabi (een verzameling sjiitische milities in Irak) demonstreerden op 1 januari 2020 bij de Amerikaanse ambassade naar aanleiding van aanvallen waarbij 25 aanhangers van Hashed al-Shaabi omkwamen. Foto Ahmad al-Rubaye / AFP

Trump vernederde het Congres nog eens extra door zondag te twitteren dat het om op de hoogte moet blijven maar genoegen moet nemen met zijn tweets. De commissie Buitenlandse zaken in het Huis antwoordde dat Trump de War Powers Act (waarvan de Resolution onderdeel is) moest lezen, en: „u bent geen dictator”.

De War Powers Act verplicht de regering binnen 48 uur na een militaire handeling openheid van zaken te geven aan het Congres. De regering-Trump hield zich hieraan, maar het document mag tot frustratie van de Democraten niet openbaar worden gemaakt.

De Democraten zullen nu spijt hebben dat ze kansen om Trumps handen van tevoren te binden, niet aangrepen. In december nam het Congres de jaarlijkse National Defense Authorization Act aan, die de defensieuitgaven regelt. Editie 2019 bevatte aanvankelijk een amendement dat Trump verbood federaal geld voor actie tegen Iran te gebruiken zonder toestemming van het Congres. Maar in het uiteindelijke compromis, waar ook de meeste Democraten voor stemden, was dat amendement geschrapt. Experts zijn het erover eens dat het amendement Trump waarschijnlijk niet had tegengehouden. Maar het had legitimatie achteraf van de liquidatie van Soleimani wel bemoeilijkt.

6. Krijgen we nu een oliecrisis?

De prijs van Brent-olie steeg sinds donderdagnacht al met ruim 5 procent, naar 70 dollar (62 euro) per vat. Dat is een directe reactie op de verhoogde risico’s voor de olietoevoer uit het Midden-Oosten, nu Iran terug zou kunnen slaan. De raket- en droneaanval van september vorig jaar op Saoedische olie-installaties bracht 5 procent van de wereldwijde olieproductie tot stilstand. Iran, dat vermoedelijk achter deze actie zat, zou dat opnieuw kunnen doen, of de scheepvaart in de regio kunnen verstoren.

Voor een verdere stijging zijn argumenten. Er zat al vaart in olie: voor donderdag steeg de prijs van olie al, op basis van betere economische verwachtingen en de gehoopte handelsdeal tussen de VS en China die op 15 januari staat gepland. Het aantal netto ‘long’-posities (inzetten op een stijging op de olietermijnmarkt), was op de termijnmarkt van Chicago in een week al met 2 procent toegenomen. Een Iraanse vergelding die met name op olie is gericht kan dat opwaartse momentum verder versterken.

Daartegenover staat dat olieproducenten snel kunnen schakelen. Hoewel de groei uit de Amerikaanse schalie-sector lijkt, kan de productie daar worden opgevoerd als het nodig is. Dat geldt ook voor de OPEC-landen en Rusland, die vorig jaar juist hun productie vrijwillig hebben beperkt om een bodem in de olieprijs te leggen. Een verstoring van de olieproductie door Iraanse vergeldingsacties kan daarom vrij snel worden gecompenseerd. De Saoedische productie was na de aanval van september verrassend snel weer op peil. Maar veel zal ervan afhangen hoe ernstig en langdurig de verstoring is. Als paniek eenmaal in de prijzen kruipt, dan kunnen die nog ver omhoog.

7. Wat is de rol van Europa?

De grote Europese landen zijn veroordeeld tot een bijrol. Europa verzet zich al twee jaar tevergeefs tegen de harde opstelling van Trump tegenover Iran. De Franse president Macron probeerde Trump er eerst van te weerhouden het nucleaire akkoord op te zeggen en vervolgens om tussen Teheran en Washington te bemiddelen. Vorige week werd het Verenigd Koninkrijk, traditioneel de belangrijkste bondgenoot van de VS in militaire kwesties, niet vooraf op de hoogte gebracht van de ophanden zijnde liquidatie.

De meeste Europese leiders onderstreepten de kwaadaardige rol van Soleimani, maar wezen onmiddellijk op de mogelijke gevolgen. Vanaf de zijlijn probeerden ze zowel Teheran als Washington tot kalmte te bewegen en poogden opnieuw het nucleaire akkoord te redden. Nadat Iran zondagavond besloot afspraken uit het akkoord openlijk te schenden deden Duitsland, het VK en Frankrijk een gezamenlijke oproep aan Teheran zich eraan te blijven houden. De drie veroordeelden ook de rol van Iran in de regio en de bijdragen van Soleimani daaraan. Premier Johnson en president Macron bespraken de situatie met president Trump. Komend weekend zal kanselier Merkel met president Poetin spreken. Rusland is een bondgenoot van Iran en een van de oorspronkelijke partijen bij het akkoord.

8. Wat zijn gevolgen van dit conflict voor Nederland?

Zondag werd al bekend dat Nederland, in overleg met de internationale anti-IS-coalitie, tijdelijk stopt met het trainen van Iraakse commando’s in Bagdad. Maandag werd besloten om ook de Nederlandse trainingsmissie in het Noord-Iraakse Erbil op te schorten. Bij de trainingsprogramma’s zijn in totaal zo’n vijftig Nederlanders betrokken. Ook is het onzeker geworden of een voor eind januari geplande missie bij de Iraanse kust met marinefregat Zr. Ms. De Ruyter doorgang kan vinden. De planning daarvoor gaat door, maar een woordvoerder van het ministerie van Defensie erkent dat er sinds de aankondiging van de missie op 29 november „een andere dynamiek” is ontstaan.

m.m.v. Stéphane Alonso, Michel Kerres, Gert Van Langendonck, Maarten Schinkel, Maartje Somers en Floris van Straaten