Necrologie

John Baldessari hield ervan om mensen in verwarring te brengen

John Baldessari (1931-2020) Hij was enorm invloedrijk, maar toch vrij onbekend: John Baldessari. Hij maakte, onder meer, doodsaaie foto’s uit z’n autoraam, doeken met woorden erop en hij zong zinnen. „De waarheid is altijd mooi, hoe lelijk ze ook mag zijn.”

John Baldessari zit op zijn door hemzelf ontworpen ‘oor-sofa’, februari 2009, in een Bauhaus-villa in het Duitse Krefeld die hij omtoverde tot 'total installation’.
John Baldessari zit op zijn door hemzelf ontworpen ‘oor-sofa’, februari 2009, in een Bauhaus-villa in het Duitse Krefeld die hij omtoverde tot 'total installation’. Foto Bernd Thissen/EPA

John Baldessari, de Amerikaanse beeldend kunstenaar die donderdag op 88-jarige leeftijd overleed, maakte in 1970 per advertentie bekend dat hij was gestopt met schilderen. Alle landschappen en andere schilderijen die hij tussen 1953 en 1966 had gemaakt, verdwenen in de oven van een crematorium. Van de as bakte hij koekjes. Een glazen pot met de koekjes en een bronzen plaquette met de geboorte- en sterfdata van zijn schilderijen stelde hij tentoon.

Baldessari geldt als een van de grootmeesters van de conceptuele kunst. Een term die hij zelf niet graag gebruikte; alle kunst was toch conceptueel? Maar vanaf het moment dat Baldessari zijn traditionele schilderijen liet cremeren, manifesteerde hij zich wel als een zeer productieve en invloedrijke ideeënkunstenaar. Hij kreeg bij de Biënnale van Venetië in 2009 de Gouden Leeuw, de belangrijke oeuvreprijs, en leidde als docent tal van bekende Amerikaanse kunstenaars op. Hij was een kunstenaar die met zijn op fotografie gebaseerde kunst-over-kunst de grenzen van wat beeldende kunst kan zijn flink wist op te rekken.

Pure Beauty (1966-68), John Baldessari.

Foto Nils Jorgensen / Hollandse Hoogte

Om een paar van zijn experimenten te noemen: Baldessari verving het beeld op schilderijen eind jaren zestig door teksten over schilderkunst. Bijvoorbeeld een grijs doek met in zwarte koeienletters: PURE BEAUTY, pure schoonheid. Om de kijker niet af te leiden en de boodschap zo neutraal mogelijk te presenteren, besteedde Baldessari het schilderen van de teksten uit aan een letterschilder.

Doodsaaie foto’s

Baldessari liet andere kunstenaars ook door hem gekozen afbeeldingen schilderen. Met een camera op statief en een tijdklok maakte hij om de vijf minuten stills van televisiebeelden. En vanuit zijn autoraam maakte hij doodsaaie foto’s van Californische stadslandschappen die hij groot op doek liet printen. Zijn axioma: „De waarheid is altijd mooi, hoe lelijk ze ook mag zijn.”

Voor de video Baldessari Sings LeWitt (1972) zong hij als hommage aan collega Sol LeWitt diens ‘Sentences on Conceptual Art’, elk van de 35 zinnen op de wijs van een ander bekend lied. Voor de video Police Drawing (1971) liet hij een rechtbanktekenaar zijn portret tekenen op basis van aanwijzingen van kunstacademiestudenten die Baldessari voor het eerst van hun leven eventjes hadden gezien.

Andere conceptuele kunstenaars deden zijn kunst soms denigrerend af als ‘joke art’. Baldessari, die de kunst van collega’s vaak saai vond, wilde zelf graag verwarring zaaien. „I’m just interested in fucking people up when they’re looking at my work”, zei hij in 2009 in een gesprek met de Britse schrijver Aaron Schuman. Hij vond dat kunstenaars het de kijker best een beetje moeilijk mochten maken. En doelbewust grappig had hij nooit willen zijn, zei Baldessari: „De wereld is gewoon absurd.”

Two bleeding hearts nosebleeds: Red and Green (1986), John Baldessari. Foto Courtesy John Baldessari and Marian Goodman Gallery

Hij hield van lesgeven

John Baldessari werd in 1931 in de Amerikaanse stad National City geboren als de zoon van twee immigranten: een Deense verpleegster en een Italiaanse schroothandelaar en aannemer. Hij studeerde kunstgeschiedenis en volgde een kunstopleiding. Het maken van kunst combineerde hij bijna veertig jaar lang met lesgeven over kunst. Ook toen het voor het geld allang niet meer hoefde, bleef hij lesgeven. Hij waardeerde de dialoog met zijn studenten, zei hij in 2013 in een gesprek met de Financial Times. „Zij zijn de eersten die zeggen als iets rotzooi is. Aan dat soort feedback heb ik iets.”

Vanaf 1970 gaf hij les aan het California Institute of the Arts (CalArts), dat al snel zou uitgroeien tot de meest radicale kunstopleiding van het land. Tal van later beroemd geworden kunstenaars kregen daar les van hem, zoals David Salle, Mike Kelley, Tony Oursler en Matt Mullican.

Een traditionele docent was Baldessari allerminst. In 1971 liet hij zijn studenten eens de muren van een galerie volschrijven met de titel van wat een van zijn bekendste werken is, de video: I Will Not Make Any More Boring Art. Als een student hem verweet dat hij zelf ook weleens saaie kunst maakte vond hij dat geen probleem, zei hij tegen de Financial Times: „Het is altijd fijn om een doel te hebben.”

Piet Mondriaan

Baldessari laat een oeuvre na van duizenden prints, kunstenaarsboeken, installaties, beelden, films en video’s. Het bekendst zijn de kunstwerken waarin hij fotografie uit kranten, tijdschriften en archieven recyclede. Hij maakte er montages van die hij met kleurvlakken, gekleurde ballen en tekst op smaak maakte.

Two unfinished letters (1992-1993), John Baldessari.

Collectie Stedelijk Museum Amsterdam

De kunsthistorie vormde vaak een inspiratiebron. Voor de Marian Goodman Gallery in New York maakte Baldessari in de zomer van 2018 een tentoonstelling over Francis Picabia en Piet Mondriaan. Vijftien grote doeken met fragmenten uit het sterk contrasterende werk van beide, moderne grootmeesters. Een klein deel van het vlak liet Baldessari steeds wit, en onder de montage plaatste hij steeds een woord dat met een Z begint: Zarzuela, Zealot, Zaftig.

Wat hij met de raadselachtige beeld-puzzels voorhad, daar moesten de galeriebezoekers naar raden. In een toelichting op de tentoonstelling zei Baldessari alleen: „Als je twee dingen laat botsen, dan zie je wat ze bijzonder en onderscheidend maakt.” En over de Z-woorden: „Ik geloof niet dat de Z in ons leven vaak voorkomt, behalve dan in de jazz.”

De laatste twee decennia van zijn leven kreeg Baldessari ruimschoots erkenning voor zijn rol in de hedendaagse kunst. De prijzen voor zijn werk schoten omhoog. Jongere kunstenaars die ook met fotografie en tekst werken, zoals Barbara Kruger en Cindy Sherman, noemden hem als een belangrijke inspiratiebron. En vele grote musea voor moderne kunst eerden hem met een grote tentoonstelling.

In 2017 kreeg hij een compliment dat duidelijk maakte hoe hoog zijn ster was gerezen: een gastrol in de populaire animatieserie The Simpsons. Leunend op een stok stond de cartoon-Baldessari voor een aantal van zijn ‘neus- en oorkunstwerken’. De stem sprak hijzelf in.